Լեւոն Պարոնեան
Սեպտեմբերի 27-ը պէտք է հայերին ասէր այն ամէնը, ինչ անհրաժեշտ է իմանալ 2020 թուականի պատերազմից յետոյ ձեւաւորուած երկու կառավարութիւնների մասին։ Բաքւում Իլհամ Ալիեւն ու Ադրբեջանի առաջին տիկինն այցելեցին Յաղթանակի զբօսայգի, որտեղ Ալիեւը ծաղկեպսակ դրեց Յաղթանակի յուշարձանին։ Պետական բարձրաստիճան պաշտօնեաները մասնակցեցին պաշտօնական ոգեկոչման արարողութիւններին, եւ Ադրբեջանը հերթական անգամ սեպտեմբերի 27-ը նշեց որպէս պատերազմի ընթացքում զոհուածներին նուիրուած յիշատակի ազգային օր։
Հայաստանում Նիկոլ Փաշինեանը պատերազմի վեցերորդ տարելիցի կապակցութեամբ որեւէ հրապարակային յայտարարութիւն չարեց եւ, ըստ հրապարակային տեղեկութիւնների, Եռաբլուր չայցելեց։ Փոխարէնը նրա պաշտօնական կայքում սեպտեմբերի 27-ին հրապարակուեց Թուրքմենստանի նախագահին՝ այդ երկրի Անկախութեան օրուայ առթիւ ուղղուած շնորհաւորական ուղերձը։ Նոյն երեկոյեան Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսութիւնը հեռարձակեց Թաթա Սիմոնեանի ժամանցային համերգը։ Հանրային անմիջական աղմուկից յետոյ հեռուստաընկերութիւնը ներողութիւն խնդրեց, որոշումն անուանեց «սխալ» եւ խոստացաւ վերանայել իր ընթացակարգերը։ Ինքը՝ Թաթա Սիմոնեանը, յայտարարեց, որ հեռարձակումն անընդունելի էր եւ համերգն օգտագործուել էր առանց իր համաձայնութեան։
Ոչ մի պահ չպէտք է հաւատալ, թէ սա պարզապէս անմեղ ծրագրային սխալ էր։ Խօսքը Հանրային հեռուստատեսութեան մասին է՝ մի քաղաքական համակարգում, որտեղ պետական հեռարձակողը պարզապէս Փաշինեանի կառավարութեան քարոզչական գործիք է։ Միջազգային ընտրական դիտորդներն այս տարի արձանագրել են, որ իրենց զրուցակիցներից շատերը Հանրային հեռարձակողին ընկալել են որպէս կառավարութեանն աջակցող, իսկ անկախ մեդիա-դիտորդները փաստագրել են H1-ի վրայ քաղաքական ազդեցութեան եւ իշխանամէտ կողմնակալութեան վերաբերեալ մտահոգութիւններ։ Ի վերջոյ, թէ արդեօք որեւէ մէկը կը ներկայացնի գրաւոր հրահանգ, որը ցոյց կը տայ, թէ ով է ընտրել հէնց այդ համերգը, գրեթէ երկրորդական հարց է։ Հեռարձակումը կատարելապէս արտացոլեց Փաշինեանի ստեղծած քաղաքական մթնոլորտը․ Արցախը պէտք է անհետանայ Հայաստանի քաղաքական գիտակցութիւնից, 2020 թուականի պատերազմը պէտք է վերածուի անհարմար անցեալի, իսկ հայերից ակնկալւում է լուռ անցում կատարել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի ստեղծած տարածաշրջանային կարգին։
Բաքուի հետ հակադրութիւնը չէր կարող աւելի յստակ լինել։ Ադրբեջանը յիշատակում է իր յաղթանակը եւ իր բնակչութեանը սովորեցնում, որ պատերազմը փոխակերպել է ազգը։ Փաշինեանի կառավարութիւնն աստիճանաբար նոյն պատերազմը, Արցախը եւ դրան յաջորդած ամէն ինչ դիտարկում է որպէս թեմաներ, որոնք Հայաստանը պէտք է թողնի անցեալում՝ նրա առաջարկած «խաղաղութեան» տարբերակն ընդունելու համար։
Տարելիցից ընդամէնը օրեր առաջ Փաշինեանը ՄԱԿ-ի ամբիոնից յայտարարեց, որ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ խաղաղութիւն է հաստատուած։ Մէկ օր առաջ նա Նիւ Եորքում հանդիպել էր Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հետ, որտեղ, ըստ Փաշինեանի իսկ գրասենեակի, քննարկուել էին հայ-թուրքական յարաբերութիւնների կարգաւորման արագացումը, առեւտրի ընդլայնումը, Անիի կամրջի վերականգնումը, TRIPP տրանսպորտային նախագծի իրականացումը եւ տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնների ապաշրջափակումը։
Միեւնոյն ժամանակ Հայաստանի Անվտանգութեան խորհրդի քարտուղարը յայտարարել է, որ Թուրքիան «ընդհանրապէս որեւէ սպառնալիք» չի ներկայացնում։ Սա նոյն Թուրքիան է, որը շարունակում է մնալ Ադրբեջանի ամենամերձ ռազմավարական դաշնակիցը, աջակցել է Ադրբեջանին 2020 թուականի պատերազմի ընթացքում, շարունակում է ժխտել Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ Հայաստանի նկատմամբ իր քաղաքականութիւնը բացայայտօրէն համակարգում է Բաքուի հետ։ Հարցն այն չէ, թէ ինչ է փոխուել Թուրքիայում կամ Ադրբեջանում։ Գրեթէ ոչինչ։ Փոխուել է Հայաստանը։
Փաշինեանը տարիներ շարունակ թուլացրել է Հայաստանի յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ, սառեցրել ՀԱՊԿ-ին մասնակցութիւնը եւ ապամոնտաժել անվտանգային այն ճարտարապետութեան զգալի մասը, որը ժամանակին զսպում էր Թուրքիային եւ Ադրբեջանին՝ առանց որեւէ այլ կողմից համարժէք ռազմական երաշխիք ապահովելու։ Հայաստանի համար չկայ ՆԱՏՕ-ի 5-րդ յօդուած, չկայ ամերիկեան պաշտպանական պայմանագիր, չկայ Հայաստանին ռազմականօրէն պաշտպանելու ֆրանսիական պարտաւորութիւն եւ չկայ արեւմտեան համարժէք անվտանգային հովանոց։ Հայ-ադրբեջանական համաձայնագիրն ինքնին արգելում է երրորդ կողմի ուժերի տեղակայումը ընդհանուր սահմանի երկայնքով։
Միաժամանակ Ադրբեջանը շարունակում է պահանջներ ներկայացնել Հայաստանին։ Դեռեւս յուլիսին ադրբեջանցի բարձրաստիճան պաշտօնեաները պնդում էին, որ մինչեւ վերջնական խաղաղութեան համաձայնագրի կնքումը Հայաստանը պէտք է փոփոխի իր Սահմանադրութիւնը։ Այդուհանդերձ, Փաշինեանի կառավարութիւնը խօսում է այնպէս, կարծես ռազմավարական խնդիրն արդէն լուծուած է, եւ միակ մնացած խնդիրը հայերին նոր տարածաշրջանային իրականութիւնն ընդունել համոզելն է։
Հէնց այստեղ է, որ Տրոյական ձիու պատկերը դառնում է անտեսելու համար անհնար։ Թուրքիան ցանկանում է Հարաւային Կովկասում ռուսական ազդեցութեան նուազում, եւ Փաշինեանը հետեւողականօրէն թուլացրել է Հայաստանի կապերը Ռուսաստանի հետ։ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը ցանկանում են Հայաստանի տարածքով արեւելք-արեւմուտք տրանսպորտային կապակցուածութիւն, եւ Փաշինեանը պաշտպանում է TRIPP-ն ու տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնների ապաշրջափակումը։ Ադրբեջանը ցանկանում էր երրորդ կողմի ուժերի հեռացում հայ-ադրբեջանական սահմանից, եւ համաձայնագիրը հէնց դա էլ նախատեսում է։ Այժմ Հայաստանի սեփական ղեկավարութիւնն է հանրութեանը յայտնում, որ Թուրքիան այլեւս նոյնիսկ սպառնալիք չէ։
Կրկին ու կրկին Հայաստանը հրաժարւում է ռազմավարական լծակներից, մինչ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը պահպանում են իրենցը։ Կրկին ու կրկին Անկարան եւ Բաքուն աւելի ուժեղ են դուրս գալիս այն պայմանաւորուածութիւններից, որոնք Երեւանը ներկայացնում է որպէս խաղաղութիւն։ Եւ կրկին ու կրկին հայերին ասում են, թէ այս գործընթացը հարցականի տակ դնելը նշանակում է ապրել անցեալով։
Սեպտեմբերի 27-ը բացայայտեց այս ամէնի խորքում գտնուող քաղաքական նախագիծը։ Ադրբեջանում պետութիւնը պահպանում է պատերազմի յիշողութիւնը, որովհետեւ յաղթանակն ամրապնդում է նրա ազգային ինքնութիւնը, քաղաքական պատումը եւ բանակցային դիրքերը։ Փաշինեանի Հայաստանում յիշողութիւնն ինքնին դարձել է անհարմար, որովհետեւ զոհուածները հայերին յիշեցնում են, թէ ինչ է կորցուել, Արցախը յիշեցնում է, թէ ինչ է արել Ադրբեջանը, իսկ Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ այն, ինչ Թուրքիան մինչ օրս հրաժարւում է ընդունել։
Այդ յիշողութիւնները խանգարում են Փաշինեանի՝ թուրք-ադրբեջանական տարածաշրջանային կարգը որպէս Հայաստանի խաղաղ ապագայ ներկայացնելու փորձին։ Ուստի դրանք նսեմացւում, վերաիմաստաւորւում կամ մի կողմ են մղւում։ Ահա թէ ինչու Բաքւում Ալիեւի՝ ծաղկեպսակ դնելու եւ նոյն պահին Երեւանում Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսութեամբ փոփ համերգ հեռարձակելու տեսարանը պարզապէս ամօթալի հեռուստատեսային սխալ չէր։ Դա հակառակ ուղղութիւններով շարժուող երկու կառավարութիւնների կատարեալ խորհրդանիշն էր։
Ալիեւն ամրապնդում է յաղթանակի հետեւանքները, մինչ Փաշինեանը բնականոնացնում է պարտութեան հետեւանքները։ Տրոյական ձին ազգին չի պարտութեան մատնում նրա սահմաններից դուրս։ Այն յաջողում է այն ժամանակ, երբ դարպասները բացւում են ներսից։
