Մխիթար Մուրադեան
Դոկտոր, պրոֆէսոր, կենսաւերլուծաբան
2026 թուականի ապրիլի 11–12-ին Փարիզում կայացած Սփիւռքի զօրաշարժի համաժողովը պարզապէս հերթական հաւաք չէր․ այն յստակ եւ վճռական ցուցադրում էր, որ հայկական սփիւռքը շարունակում է մնալ հզօր, կազմակերպուած եւ անփոխարինելի ուժ հայ ազգի ապագայի ձեւաւորման գործընթացում։ Մի ժամանակահատուածում, երբ Հայաստանը բախւում է խորքային աշխարհաքաղաքական, ինստիտուցիոնալ եւ ինքնութեան ճգնաժամէրի, այս համաժողովը ցոյց տուեց, որ սփիւռքեան համայնքները պասիւ դիտորդներ չէն, այլ ակտիւ դերակատարներ, որոնք պատրաստ են գործել։ Որպէս մասնակից եւ պանելային քննարկման մոդերատոր՝ ինձ առաւելապէս տպաւորեցին հետեւեալ գրեթէ անուիճելի փաստերը։
Աննախադէպ եւ յաջողուած մոբիլիզացիա
Միաւորելով 26 երկրներից ժամանած 150 մասնակիցների՝ Փարիզի համաժողովը ներկայացնում էր վերջին տարիների հայկական սփիւռքի մտաւոր եւ ակտիւ առաջնորդութեան ամենանշանակալի զօրաշարժերից մէկը։ Սա խորհրդանշական հանդիպում չէր։ Այն նպատակային համախմբում էր մտածողների, կազմակերպիչների, մասնագէտների եւ համայնքային առաջնորդների, որոնք եկել էին մէկ ընդհանուր նպատակի շուրջ՝ ցուցադրելու միասնութիւն, կարողութիւն եւ նուիրուածութիւն Հայաստանին։
Այս հաւաքի առանձնայատուկ կարեւորութիւնը պայմանաւորուած էր ոչ միայն մասնակցութեան քանակով, այլեւ որակով։ Մասնակիցները խորապէս ներգրաւուած էին քաղաքական շահերի պաշտպանութեան, ակադեմիական ոլորտի, իրաւագիտութեան եւ համայնքային կազմակերպման մէջ։ Նրանց ներկայութիւնը ցոյց էր տալիս մի հիմնարար իրողութիւն․ սփիւռքը ոչ թէ մասնատուած կամ անտարբեր է, այլ կազմակերպուած, կարողունակ եւ անհրաժեշտ պահին մոբիլիզացուելու պատրաստ։
Համաժողովի յաջողութիւնը հէնց այս փաստի մէջ է։ Այն ապացուցեց, որ տարբեր մայրցամաքներում բնակուող հայերը կարող են համակարգուել, յստակ ձեւակերպել իրենց դիրքորոշումները եւ գործել համատեղ, երբ իրավիճակը դա պահանջում է։ Միայն սա արդէն դարձնում է այս իրադարձութիւնը աննախադէպ։
Քաղաքական օտարման դէմ անհրաժեշտ հակազդեցութիւն
Փարիզի համաժողովի կարեւորութիւնը պէտք է դիտարկել նաեւ դրա քաղաքական համատեքստում։ Վերջին տարիներին սփիւռքի շրջանակներում աճել է մտահոգութիւնը Հայաստանի իշխանութիւնների կողմից հնչող քաղաքականութեան եւ հռետորաբանութեան վերաբերեալ, որոնք, կարծես, հեռացնում են Հայաստանը սփիւռքից։ Այս ընկալուող օտարացումը մանր խնդիր չէ․ այն հարուածում է հայկական ազգային շարունակականութեան հիմքին։
Երբ Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ կապը թուլանում է, ամբողջ հայկական գլոբալ համակարգը դառնում է անկայուն։ Պատմականօրէն հայ ժողովրդի ուժը հիմնուած է եղել այս երկակի կառուցուածքի վրայ՝ ինքնիշխան հայրենիք եւ համաշխարհային ակտիւ սփիւռք։ Ցանկացած քայլ՝ միտումնաւոր թէ ոչ, որը խաթարում է այս յարաբերութիւնը, վտանգում է երկուսն էլ։
Աւելին, տարածաշրջանում, որտեղ առկայ է ռազմավարական մրցակցութիւն եւ համակարգուած արտաքին ճնշումներ, հայկական աշխարհի ներսում մասնատումը ստեղծում է խոցելիութիւն։ Անկախ նրանից՝ դիտարկւում է աշխարհաքաղաքական, թէ ազգային անվտանգութեան տեսանկիւնից, անհամաձայնութիւնը առաւելապէս ծառայում է արտաքին շահերին, ոչ թէ հայկականին։
Այսպիսով, Փարիզի համաժողովը պարզապէս հաւաք չէր․ այն նաեւ հակազդեցութիւն էր։ Այն վերահաստատեց, որ սփիւռքը չի ընդունի իր մարգինալացումը եւ շարունակելու է իր դերը պահանջել ազգային առաջնահերթութիւնների ձեւաւորման եւ հայկական շահերի պաշտպանութեան գործում։
Ինչո՞ւ սփիւռքը պէտք է կրկին կենտրոնանայ Հայաստանի վրայ
Համաժողովի առանցքային ուղերձներից մէկը յստակ էր․ սփիւռքը չպէտք է սահմանափակուի միայն արտէրկրում ինքնութեան պահպանմամբ։ Միայն մշակութային գոյատեւումը բաւարար չէ։ Սփիւռքի երկարաժամկէտ կենսունակութիւնը անբաժանելիօրէն կապուած է հէնց Հայաստանի ուժեղ լինելու հետ։
Տասնամեակներ շարունակ սփիւռքը ներդրումներ է կատարել կրթութեան, մշակոյթի եւ ինքնութեան պահպանման ոլորտներում։ Այս ջանքերը կարեւոր են, սակայն այժմ դրանք պէտք է լրացուէն Հայաստանի՝ որպէս պետութեան ամրապնդման նոր շեշտադրմամբ։ Տնտեսական զարգացումը, ինստիտուցիոնալ կայունութիւնը, ազգային անվտանգութիւնը եւ միջազգային դիրքաւորումը վերացական հարցեր չէն․ դրանք այն հիմքն են, որի վրայ կառուցւում է բոլոր հայերի ապագան։
Թոյլ Հայաստանը չի կարող անժամկէտ պահպանել ուժեղ սփիւռք։ Ընդհակառակը, ուժեղ, կայուն եւ ռազմաւարօրէն դիրքաւորուած Հայաստանը բազմապատկում է սփիւռքի ազդեցութիւնն ու անվտանգութիւնը ամբողջ աշխարհում։
Սա այն փոփոխութիւնն է, որը Փարիզի համաժողովը սկսեց ձեւակերպել․ սփիւռքից, որը հիմնականում ինքն իրեն է պահպանում, դէպի սփիւռք, որը ակտիւօրէն մասնակցում է հայկական պետութեան կառուցմանը եւ ամրապնդմանը։
Այն անհեթեթ գաղափարը, թէ հայկական սփիւռքը պէտք է սահմանափակի իր գործունէութիւնը միայն սեփական համայնքներով՝ կտրուած Հայաստանից, հիմնովին սխալ եւ ռազմավարական առումով կարճատես է։ Սփիւռքը չի գոյութիւն ունենում մեկուսացուած․ նրա ինքնութիւնը, լեգիտիմութիւնը եւ երկարաժամկէտ շարունակականութիւնը անբաժանելիօրէն կապուած են Հայաստանի՝ որպէս ինքնիշխան պետութեան գոյութեան եւ ուժի հետ։ Հակառակը պնդելը նշանակում է անտեսել թէ՛ պատմական իրականութիւնը, թէ՛ ներկայ աշխարհաքաղաքական դինամիկան։ Սփիւռքը, որը կենտրոնանում է միայն իր վրայ, վտանգներ ունի դառնալու մշակութային առումով ստատիկ եւ քաղաքական առումով աննշան, մինչդեռ թոյլ Հայաստանը խարխլում է հէնց այն հիմքը, որի վրայ կառուցուած է սփիւռքի ինքնութիւնը։ Սփիւռքի կայուն կենսունակութիւնը կախուած է ոչ միայն լեզուի, մշակոյթի եւ հաստատութիւնների պահպանութիւնից արտէրկրում, այլ նաեւ հայրենիքի կայունութեանը, զարգացմանը եւ անվտանգութեանը ակտիւ մասնակցութիւնից։ Ցանկացած մօտեցում, որը փորձում է խզել կամ թուլացնել այս կապը, վերջնական արդիւնքում թուլացնում է երկուսն էլ։ Եթէ այս պնդումը վիճելի է թւում, բաւական է դիտարկել ասորիների փորձը։
Եզրակացութիւն․ խորհրդանշականից դէպի ռազմավարական
Փարիզի 2026 թ․ համաժողովը պէտք է դիտարկել որպէս շրջադարձային պահ։ Այն ցոյց տուեց, որ հայկական սփիւռքը շարունակում է ունենալ լայնածաւալ մոբիլիզացիայի, յստակ տեսլական ձեւակերպելու եւ ապագայի շուրջ ռազմավարական մտածողութիւն զարգացնելու կարողութիւն։ Սակայն, առաւել կարեւորն այն ուղերձն էր, որ այն փոխանցեց․ սփիւռքը պերիֆերիկ չէ, այն կենտրոնական է։ Այն չի հեռանալու գործընթացներից եւ չի ընդունելու երկրորդական դեր։
Յաջորդը պէտք է լինի համաժողովներից դէպի գործնական իրականացման փուլը։ Փարիզում ցուցադրուած ներուժը պէտք է վերածուի համակարգուած գործողութիւնների, ինստիտուցիոնալ կառուցուածքների եւ Հայաստանի հետ շարունակական, խորքային ներգրաւուածութեան։
Եթէ դա տեղի ունենայ, այս համաժողովը կը յիշուի ոչ միայն որպէս յաջողուած հաւաք, այլ որպէս կարեւոր ջրբաժան, երբ Հայաստանի ապագան ձեւաւորելու գործում սփիւռքի մոբիլիզացիան վերածուեց ռազմավարական եւ որոշիչ ուժի։
