Հրայր Շէրիքեան
Գաղափարականութիւնը պարզապէս քաղաքական բառապաշար չէ։ Ան կուսակցական կարգախօս մը չէ, ոչ ալ ժամանակաւոր իշխանութեան մը դէմ կամ ի նպաստ ստեղծուած քաղաքական գործիք։ Իսկ ազգային գաղափարախօսութիւնը ժողովուրդի մը համր պատմական յիշողութեան, արժէքներուն, ազգային նպատակներուն եւ ապագայի պատկերացումին ամբողջութիւնն է։
Հայ ժողովուրդին պարագային այս հասկացողութիւնը աւելի խոր նշանակութիւն ունի։ Դարեր շարունակ պետականութիւն կորսնցուցած, ցեղասպանութիւն ապրած, հայրենազրկուած եւ աշխարհով մէկ ցրուած ժողովուրդի մը համար ազգային գաղափարախօսութիւնը եղած է ոչ միայն քաղաքական մտածողութիւն, այլեւ գոյատեւման միջոց։
Սփիւռքը միայն եկեղեցիներով, դպրոցներով, բարեսիրական միութիւններով, մշակութային կեդրոններով, թերթերով կամ կազմակերպութիւններով չկառուցուեցաւ։ Այս բոլորը անհրաժեշտ կառոյցներ էին, սակայն զանոնք իրարու կապող անտեսանելի ուժը գաղափարական համոզումն էր՝ Հայ մնալու, հայութիւնը շարունակելու, ազգային արժանապատուութիւնը պահպանելու եւ Հայրենիքի գաղափարը սերունդէ սերունդ փոխանցելու համոզումը։
Այս իմաստով մեր գաղափարախօսութիւնը մարդուն եւ մասնաւորաբար ՀԱՅ մարդուն պահպանման ու զարգացման ծառայած է։
Գաղափարականութիւն՝ իբրեւ ազգային ինքնապաշտպանութիւն
Այո՛, մեր գաղափարախօսութիւնը ազգային հիմքեր ունի։
Ան հայ ընտանիքին մէջ փորձած է պահպանել ազգային եւ ընտանեկան արժէքները։ Ան Սփիւռքի հայուն սորվեցուցած է, թէ կարելի է ապրիլ Ամերիկայի, Ֆրանսայի, Լիբանանի, Արժանթինի կամ աշխարհի որեւէ մէկ երկրին մէջ, ըլլալ այդ երկրի պատասխանատու քաղաքացի, բայց միաժամանակ չկորսնցնել հայկական ինքնութիւնը։
Ան երիտասարդին փոխանցած է ոչ միայն լեզու եւ մշակոյթ, այլեւ քաղաքական մտածողութիւն։
Սորվեցուցած է հարց տալ։
Սորվեցուցած է չընդունիլ ամէն բան իբրեւ անխուսափելի ճակատագիր։
Սորվեցուցած է կազմակերպուիլ, պաշտպանել իրաւունքը, պահանջել արդարութիւն եւ անհրաժեշտութեան պարագային պայքարիլ։
Այս գաղափարական մտածողութիւնը նաեւ փորձած է մարդուն մէջ զարգացնել ընկերային արդարութեան գիտակցութիւնը՝ հասկնալու շահագործողն ու շահագործուողը, տնտեսական անհաւասարութիւնը, աշխատաւորին եւ մտաւորականին դերերը, ընկերային խաւերու յարաբերութիւնները եւ պետական իշխանութեան պատասխանատուութիւնը քաղաքացիին հանդէպ։
Այս բոլորը մէկ ընդհանուր սկզբունքի կը յանգին՝ Հայ մարդը պէտք չէ ըլլայ ստրուկ իր սեփական հայրենիքին մէջ, ոչ ալ անտէր՝ աշխարհի մէջ։
Գաղափարականութիւն եւ զոհողութեան հասկացողութիւնը
Հայոց պատմութեան ամենադժուար շրջաններուն գաղափարական համոզումը նաեւ զոհողութեան պատրաստակամութիւն ստեղծեց։
Սակայն այսօր, երբ կը խօսինք զոհողութեան մասին, անհրաժեշտ է զայն հասկնալ ոչ միայն մահուան իմաստով։
Հայրենիքին համար զոհողութիւն է նաեւ ապրիլը։
Հայրենիքին մէջ ընտանիք կազմելը զոհողութիւն է։
Պետութիւն կառուցելը, հարկ վճարելը, դպրոց ստեղծելը, բանակը ամրացնելը, գիտութիւն զարգացնելը, կաշառակերութեան դէմ պայքարիլը, ազատ խօսքը պաշտպանելը եւ ճշմարտութիւնը իշխանութեան երեսին ըսելը նոյնպէս հայրենասիրութեան արտայայտութիւններ են։
Ժամանակակից ազգային գաղափարախօսութիւնը հետեւաբար պէտք է անցնի միայն հերոսական մահուան փառաբանութենէն դէպի արժանապատիւ կեանքի, ուժեղ պետութեան եւ պատասխանատու քաղաքացիութեան գաղափարը։
Պետութիւնը եւ գաղափարախօսութիւնը
Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր կանգնած է գաղափարական կարեւոր խաչմերուկի մը առջեւ։
Ներկայ իշխանութիւնը առաջ կը քշէ «Իրական Հայաստանի» գաղափարը եւ 2026–2031 կառավարական ծրագիրը բացայայտօրէն կը ներկայացնէ այդ գաղափարին վրայ հիմնուած քաղաքական ուղղութիւն մը։ Իշխանութիւնը այդ ծրագիրը կը կապէ ինքնիշխանութեան, խաղաղութեան, ժողովրդավարական հաստատութիւններու, տնտեսական զարգացման եւ տարածաշրջանային համագործակցութեան հետ։
Այս մօտեցումը պէտք է ուսումնասիրել ոչ միայն կարգախօսներով, այլ քաղաքական բովանդակութեամբ։
Ո՞րն է պետութեան եւ ազգի յարաբերութիւնը։
Արդեօք պետութիւնը միայն Հայաստանի Հանրապետութեան այսօրուան սահմաններո՞ւն մէջ ապրող քաղաքացիներու քաղաքական կազմակերպութիւնն է, թէ՞ ան նաեւ համազգային պատասխանատուութիւն ունի աշխարհասփիւռ հայութեան նկատմամբ։
Իսկ հակառակ ուղղութեամբ՝ Սփիւռքը ի՞նչ իրաւունք եւ ի՞նչ պատասխանատուութիւն ունի Հայաստանի պետական կեանքին նկատմամբ։
Այս հարցերը պարզ զգացական պատասխաններ չունին։
Հայաստան–Սփիւռք նոր բանավէճը
Ներկայ իշխանութիւնը բացայայտօրէն կը փորձէ վերաձեւակերպել Հայաստան–Սփիւռք յարաբերութիւնները։ Վարչապետ Փաշինեան 2024-ին այդ քաղաքականութիւնը նկարագրած էր իբրեւ աւելի «պետանակեդրոն» եւ հաստատութենական յարաբերութեան ստեղծում, իսկ 2026-ին յայտարարեց, թէ Սփիւռքը չի կրնար Հայաստանի «մենթորը» ըլլալ։ Միեւնոյն ժամանակ կառավարութիւնը կը շարունակէ «իԳործ»ի նման ծրագիրները՝ Սփիւռքի մասնագէտները Հայաստանի պետական համակարգին մէջ ներգրաւելու եւ հայրենադարձութիւնը խթանելու նպատակով։
Ուրեմն իրական հարցը այն չէ, թէ Հայաստանը պէ՞տք է ղեկավարէ Սփիւռքը կամ Սփիւռքը՝ Հայաստանը։
Ո՛չ մէկը։
Հարցը այն է, թէ ինչպէ՞ս կարելի է ստեղծել համազգային գործընկերութեան նոր համակարգ, ուր Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը պահպանէ իր պետական ինքնիշխանութիւնը, իսկ Սփիւռքը չի վերածուիր պարզ դրամական կամ մարդասիրական օժանդակութեան աղբիւրի։
Սփիւռքը ունի գիտական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային եւ մարդկային հսկայական ներուժ։ Այդ ներուժը պետութեան համար սպառնալիք չէ։ Ճիշդ կազմակերպուած պարագային ան կրնայ դառնալ Հայաստանի ռազմավարական ուժերէն մէկը։
Ժողովրդավարութիւնը միայն ընտրութիւն չէ
Ժողովրդավարութիւնը չի սկսիր ու վերջանար քուէատուփին առջեւ։
2026-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն միջազգային դիտորդները արձանագրեցին, որ քաղաքացիները իրական ընտրութիւն կատարելու հնարաւորութիւն ունեցան եւ ընտրական գործընթացը ընդհանուր առմամբ մասնագիտօրէն կազմակերպուած էր։ Միաժամանակ անոնք նշեցին խիստ առճակատող քարոզարշաւ, անհաւասար քարոզչական հնարաւորութիւններու մասին մտահոգութիւններ եւ պետական աշխատողներու՝ իշխանութեան հանրահաւաքներուն մասնակցելու ճնշումներու վերաբերեալ հարցեր։
Հետեւաբար ժողովրդավարութեան իսկական չափանիշը միայն այն չէ, թէ ո՛վ յաղթեց ընտրութեան։
Հարցը նաեւ այն է՝
Կրնա՞յ ընդդիմադիրը ազատօրէն քննադատել իշխանութիւնը։
Կրնա՞յ լրագրողը հարց տալ առանց քաղաքական վախի։
Կրնա՞յ քաղաքացիական հասարակութիւնը գործել առանց «թշնամի» նկատուելու։
Կրնա՞յ իշխանութիւնը ընդունիլ, որ իրեն դէմ արտայայտուող քաղաքացին նոյնքան Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի է, որքան իրեն քուէարկողը։
Իշխանութիւնը պետութիւնը չէ։
Կառավարութիւնը ժամանակաւոր է, պետութիւնը՝ շարունակական։
Երբ այս երկուքը կը նոյնացուին, ժողովրդավարական համակարգը կը սկսի վտանգաւոր ուղղութեամբ շարժիլ։
Նոյնը կը վերաբերի ընդդիմութեան։ Ընդդիմադիր ըլլալը ինքնին հայրենասիրութեան ապացոյց չէ, ինչպէս իշխանութեան մաս կազմելը ինքնին պետականամէտութեան ապացոյց չէ։
Երկուքն ալ պէտք է չափուին իրենց գործերով։
Խաղաղութիւն՝ բայց ի՞նչ խաղաղութիւն
Այսօր Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան գլխաւոր բառերէն մէկը «խաղաղութիւն»ն է։
2025-ի Ուաշինկթընի գործընթացէն ետք Հայաստան եւ Ատրպէյճան խաղաղութեան համաձայնագիրի նախագիծը նախաստորագրեցին, իսկ 2026-ին երկու կողմերը շարունակեցին ուղիղ բանակցութիւնները՝ նաեւ տնտեսական եւ փոխադրական կապերու բացման շուրջ։
Ոեւէ պատասխանատու քաղաքական մտածողութիւն չի կրնար խաղաղութիւնը ինքնին մերժել։
Հայ ժողովուրդը խաղաղութեան արժանի է։
Հայ մայրը իր զաւակը պատերազմի համար չի ծներ։
Բայց ազգային քաղաքական մտածողութիւնը պարտաւոր է նաեւ հարցնել՝ ի՞նչ պայմաններով խաղաղութիւն, ինչպիսի՞ անվտանգութեան երաշխիքներով, ինչպիսի՞ ինքնիշխանութեամբ եւ ինչպիսի՞ երկարաժամկէտ հետեւանքներով։
Խաղաղութիւնը միայն պատերազմի բացակայութիւն չէ։
Խաղաղութիւնը անվտանգ սահման է։
Խաղաղութիւնը պետական ինքնիշխանութիւն է։
Խաղաղութիւնը տնտեսական անկախութեան աստիճանաբար ամրապնդում է։
Խաղաղութիւնը նաեւ այն վիճակն է, երբ ժողովուրդը վստահ է, որ վաղը նոր պարտադրանքի առջեւ պիտի չկանգնի։
Ուստի խաղաղութեան քաղաքականութիւնը եւ ազգային անվտանգութեան քաղաքականութիւնը պէտք չէ իրարու հակադրուին։ Անոնք պէտք է զիրար ամբողջացնեն։
Փոքր պետութեան մը արտաքին քաղաքականութեան նպատակը պէտք է ըլլայ ոչ թէ մէկ կախուածութիւնը ուրիշ կախուածութեամբ փոխարինել, այլ սեփական պետական շահը կարելի եղածին չափ ինքնուրոյն սահմանել։
Մոսկուան, Ուաշինկթընը, Պրիւքսէլը, Թեհրանը, Անգարան կամ որեւէ այլ մայրաքաղաք բնականաբար իրենց ազգային շահերը կը հետապնդեն։
Երեւանը պարտաւոր է հետապնդել Հայաստանի շահը։
Գաղափարախօսութիւնը չի կրնար կախեալ ըլլալ մէկ անձէ
Այստեղ է մեր հիմնական մտահոգութիւնը։
Եթէ գաղափարախօսութիւնը կը կառուցուի մէկ ղեկավարի շուրջ, ան գաղափարախօսութիւն չէ։
Եթէ պետութեան ամբողջ քաղաքական ուղղութիւնը մէկ մարդու հեղինակութենէն կախուած է, պետական հաստատութիւնները կը տկարանան։
Այս սկզբունքը կը վերաբերի ոչ միայն Նիկոլ Փաշինեանին, այլ Հայաստանի բոլոր նախկին, ներկայ եւ ապագայ ղեկավարներուն։
Անձերը կու գան եւ կ’երթան։
Կառավարութիւնները կը փոխուին։
Խորհրդարանները կը լուծուին եւ նորը կ’ընտրուի։
Բայց պետութիւնը պէտք է շարունակուի։
Ուրեմն առողջ ազգային գաղափարախօսութեան նպատակը պէտք է ըլլայ ոչ թէ «փրկիչ» ղեկավար փնտռելը, այլ այնպիսի հաստատութիւններ կառուցելը, որոնք կը գործեն նոյնիսկ երբ տկար ղեկավար մը իշխանութեան հասնի։
Ուժեղ դատարան։
Ազատ մամուլ։
Պատասխանատու խորհրդարան։
Մասնագիտական պետական ծառայութիւն։
Մարտունակ եւ ապաքաղաքական բանակ։
Ազատ տնտեսութիւն՝ ընկերային պատասխանատուութեամբ։
Եւ իշխանութիւնը հակակշռող քաղաքացիական հասարակութիւն։
Ահա՛ ժամանակակից պետականութեան հիմքերը։
Մեր գաղափարախօսութիւնը չի մեռնիր, այլ կ’ապրի, կենդանի իրողութիւն է:
Պատմութեան ընթացքին շատեր փորձած են հայկական ազգային գաղափարները լռեցնել, նսեմացնել կամ հնացած ներկայացնել։
Բայց գաղափար մը միայն այն ժամանակ կենդանի կը մնայ, երբ ինքզինք վերանորոգելու կարողութիւն ունի։
21-րդ դարու հայ երիտասարդը նոյն աշխարհին մէջ չ’ապրիր, ուր կ’ապրէր 19-րդ դարու հայ յեղափոխականը։
Այսօր պայքարի դաշտը միայն լեռը չէ։
Համալսարանն ալ պայքարի դաշտ է։
Գիտական տարրալուծարանն ալ։
Տեղեկատուական արհեստագիտութիւնն ալ։
Տնտեսութիւնն ալ։
Միջազգային դիւանագիտութիւնն ալ։
Մամուլն ալ։
Հայկական գաղափարախօսութիւնը հետեւաբար պէտք է կարենայ պատասխանել նոր դարու հարցերուն՝ առանց հրաժարելու իր պատմական յիշողութենէն։
Եզրակացութիւն
Մեր գաղափարախօսութիւնը ատելութեան գաղափարախօսութիւն չէ։
Ան անձի պաշտամունք չէ։
Ան անցեալի մէջ բանտարկուելու գաղափարախօսութիւն չէ։
Մեր գաղափարախօսութիւնը ազատ եւ արժանապատիւ հայ մարդու գաղափարն է։
Այն հայուն, որ կը ճանչնայ իր պատմութիւնը, բայց նաեւ կը կառուցէ ապագան։
Այն հայուն, որ կը սիրէ Հայաստանը, բայց չի շփոթեր Հայրենիքը օրուան կառավարութեան հետ։
Այն հայուն, որ կը յարգէ պետութիւնը, բայց իշխանութենէն հաշուետուութիւն կը պահանջէ։
Այն հայուն, որ խաղաղութիւն կ’ուզէ, բայց նաեւ անվտանգութիւն, արժանապատուութիւն եւ ինքնիշխանութիւն կը պահանջէ։
Այն հայուն, որ Սփիւռքը եւ Հայաստանը հակադիր աշխարհներ չի նկատեր, այլ նոյն ժողովուրդին տարբեր իրականութիւնները։
Մեր պատմութիւնը մեզի շատ բան սորվեցուցած է։
Սորվեցուցած է, որ առանց կազմակերպութեան ազգային զգացումը կը տկարանայ։
Առանց գաղափարի կազմակերպութիւնը կը դատարկուի։
Առանց պետութեան գաղափարը կրնայ մնալ երազ։
Իսկ առանց ազատ մարդու՝ պետութիւնը կրնայ վերածուիլ պարզ վարչական մեքենայի։
Հետեւաբար մեր պայքարը իշխանութեան մը համար չէ միայն։
Մեր պայքարը իշխանութեան մը դէմ ալ չէ միայն։
Մեր պայքարը շատ աւելի մեծ է։
Մեր պայքարը ազատ ՀԱՅՈՒ, ժողովրդավար ու ինքնիշխան ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, կազմակերպուած ՍՓԻՒՌՔԻ եւ ազգային արժանապատուութեամբ ապրող ամբողջ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ համար է։
Եւ գաղափարախօսութիւնը, որ ծնած է ժողովուրդի մը պատմական փորձառութենէն, չի կրնար հրամանագրով «արմատախիլ» ըլլալ։
Զայն կարելի է քննադատել։
Կարելի է վիճարկել։
Կարելի է վերանայել։
Բայց եթէ ան կը շարունակէ պատասխանել հայ մարդուն ազատութեան, արժանապատուութեան, ինքնութեան եւ պետականութեան հարցերուն՝ ան կը շարունակէ ապրիլ։
Որովհետեւ վերջաւորութեան գաղափարախօսութեան ուժը ոչ թէ կարգախօսին մէջ է, այլ մարդուն մէջ։
Եւ այնքան ատեն, որ հայ մարդը կը մտածէ, կը հարցադրէ, կը ստեղծէ, կը կազմակերպուի եւ իր ազգային ու մարդկային արժանապատուութիւնը կը պաշտպանէ՝ մեր գաղափարախօսութիւնը կենդանի է։
