Անվտանգութեան խորհրդի նախկին քարտուղար Արմէն Գրիգորեանի հրապարակումը, որով նա քննադատութեան է ենթարկել երկրի՝ դէպի եւրաինտեգրում որդեգրած ուղեգիծը, բնականաբար, չէր կարող քաղաքական արձագանգ չառաջացնել եւ դրա շարժառիթների հետ կապուած բազմաթիւ վարկածների տեղիք չտալ։ Եւ խնդիրն ոչ այնքան յօդուածի բովանդակութիւնն է, որքան հեղինակի անձը, որը երկար տարիներ գտնուել է Փաշինեանի կառավարութեան արտաքին քաղաքական ուղեգծի ձեւաւորման կիզակէտում եւ եղել Հայաստանի արեւմտեան կողմնորոշման մոլի ջատագով։
Ի՞ՆՉ Է ԿԱՏԱՐՈՒԵԼ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆԻ ՀԵՏ։ Քաղաքական մտապայծառացո՞ւմ, ռազմավարական սխալների ուշացած գիտակցո՞ւմ, թէ՞ մեր առջեւ սովորական քաղաքական «սկզբունքափոխութիւնից» աւելի բարդ ինչ-որ բան է։
Բազմաթիւ փորձագէտներ ասում են, որ Գրիգորեանը կարող է դառնալ քաղաքական նոր դերակատար, որը կոչուած է իր ձեռքը վերցնելու ընդդիմադիր օրակարգը եւ ժամանակի ընթացքում փոխարինելու քաղաքական ներուժը կորցրած Փաշինեանին։ Ընդ որում, այս վարկածում խօսքը ոչ թէ արտաքին քաղաքական ուղեգծի փոփոխութեան, այլ դրա գլխաւոր իրականացնողի փոխարինման մասին է՝ արեւմտամէտ կողմնորոշման պահպանմամբ։ Հնարաւոր է՝ հէնց այդպէս էլ կայ։
Սակայն թոյլ տուէք առաջադրել մէկ այլ վարկած. իսկ չի՞ կարող լինել այնպէս, որ հռետորաբանութեան ներկայիս, մեղմ ասած, ճշգրտումը կապուած է ոչ այնքան արեւմտամէտ նոր առաջնորդի պատրաստման, որքան Հայաստանում արեւմտեան ներկայութեան բուն մոդելի վերանայման հետ։ Ընդ որում՝ վերանայման, որը պայմանաւորուած է հէնց Արեւմուտքի աշխարհաքաղաքական առաջնահերթութիւնների փոփոխութեամբ։ Այլ կերպ ասած՝ չի բացառւում, որ խօսքը Ռուսաստանի հետ աշխարհաքաղաքական խզման՝ Փաշինեանի իշխանութեան չափազանց արագացուած ուղեգծի ճշգրտման փորձի մասին է։
Հայաստանի ներկայիս արտաքին քաղաքականութեան գլխաւոր հակասութիւնն այն է, որ Արեւմուտքից քաղաքական ակնկալիքները սաստիկ առաջ են անցել Հայաստանի առջեւ նրա իրական պարտաւորութիւններից։
Երեւանն ընդլայնում է համագործակցութիւնը ԵՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի հետ, ազդարարում եւրոպական հեռանկարի մասին եւ հեռանում Մոսկուայի հետ փոխգործակցութեան նախկին մեխանիզմներից։ Բայց չէ՞ որ դա չի նշանակում, թէ նոր սպառնալիքի առաջացման դէպքում Արեւմուտքը պատրաստ է պատասխանատուութիւն ստանձնել Հայաստանի անվտանգութեան համար։
2019 ԹՈՒԱԿԱՆԻՆ RAND ԿՈՐՊՈՐԱՑԻԱՆ ՀՐԱՊԱՐԱԿԵՑ հետազօտութիւն (Extending Russia: Competing from Advantageous Ground), որը պատրաստուել էր ԱՄՆ բանակի գնահատման վարչութեան հովանաւորութեամբ իրականացուող ծրագրի շրջանակներում։ Փաստաթղթում դիտարկւում էին Ռուսաստանի վրայ ճնշումն ուժգնացնելու բազմապիսի տարբերակներ, այդ թւում՝ յետխորհրդային տարածքում ամերիկեան ներկայութեան ընդլայնման միջոցով։
Հարաւային Կովկասին նուիրուած բաժնում հեղինակները վերլուծել էին նաեւ Արեւմուտքի հետ Հայաստանի աւելի սերտ մերձեցումը խթանելու հնարաւորութիւնը՝ ընդհուպ մինչեւ ռուսական ազդեցութեան շրջանակից դուրս գալը։ Սակայն միաժամանակ մատնանշել էին նման ռազմավարութեան լուրջ ռիսկերը, ինչպէս նաեւ նախազգուշացրել Ռուսաստանի տնտեսական եւ քաղաքական հակաքայլերի հաւանականութեան մասին։
Ամփոփման մէջ նշւում էր, որ տեսանելի ապագայում Արեւմուտքը դժուար թէ տարածի իր պաշտպանական պարտաւորութիւնները Հարաւային Կովկասի վրայ։ Ամերիկեան բանակի կառոյցի աջակցութեամբ պատրաստուած հետազօտութեան մէջ նման գնահատականների ի յայտ գալու բուն փաստն արդէն բաւական ցուցանշական է։
Վերոնշեալ խնդիրն է՛լ աւելի յստակ ներկայացուեց 2024 թուականի մարտին RAND-ի երկու վերլուծաբանների՝ Ջօ Հաբերմանի եւ Փոլ Կորմարիի «ԱՄՆ-ը չի կարող երաշխաւորել Հայաստանի անվտանգութիւնը՝ չնայած Ադրբեջանի կողմից առկայ սպառնալիքներին, բայց կարող է օգնել նրան» հրապարակման մէջ։
Հեղինակները յստակ նշում էին, որ Արեւմուտքը կարող է աջակցել Հայաստանի պաշտպանունակութեան ամրապնդմանը, զարգացնել նրա անվտանգութեան համակարգի ինստիտուցիոնալ հնարաւորութիւնները, սակայն չի կարող հանդէս գալ որպէս Հայաստանի անվտանգութեան երաշխաւոր։ Աւելին, նախազգուշացնում էին, որ պէտք է զերծ մնալ Արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի միջեւ վերջնական ընտրութիւն կատարել Երեւանին պարտադրելու փորձերից։
Ըստ էութեան, ամերիկացի վերլուծաբանները ձեւակերպել էին մի սկզբունք, որը Հայաստանի քաղաքական ղեկավարութիւնը պէտք է հաշուի առնէր արտաքին քաղաքական որոշումներ կայացնելիս. Արեւմուտքի հետ համագործակցութիւնը չի նշանակում արեւմտեան երաշխիքների ինքնաբերական ստացում եւ Մոսկուայի հետ արմատական խզման բոլոր հետեւանքների պարագայում Երեւանին աջակցելու պատրաստակամութիւն։
ԻՍԿ ԵՒՐՈՊԱ՞Ն։ 2025 թուականի մարտին Հայաստանի խորհրդարանն ընդունեց ԵՄ-ին անդամակցութեան գործընթացն սկսելու մասին օրէնքը։ Անդամակցութեան պաշտօնական յայտ դեռեւս ներկայացուած չէ, սակայն օրերս Փաշինեանը յայտարարեց, որ Հայաստանը կարող է այդ յայտը ներկայացնել 2027 կամ 2028 թուականին։
Բայց ազդարարուած քաղաքական նպատակի եւ դրա գործնական իրականացման միջեւ ընկած է մշուշով ու անորոշութեամբ պատուած ճանապարհ։ Իսկ եւրոպացի քաղաքական գործիչներն իրենց ելոյթներում գործնականում ոչինչ չեն յստակեցնում ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցութեան հեռանկարների վերաբերեալ՝ կոնկրետութիւնը փոխարինելով «մերձեցման միտման», «ժողովրդավարութեանն աջակցութեան» եւ այլնի մասին ընդհանրական արտայայտութիւններով։
Այս պայմաններում Հայաստանին սպառնում է մի իրավիճակ, երբ եւրոպական նախագծի առջեւ քաղաքական պարտաւորութիւնները կ՚աճեն աւելի արագ, քան տնտեսական եւ ռազմաքաղաքական աջակցութիւն ստանալու իրական հնարաւորութիւնները։
Ցուցանշական է, որ Անվտանգութեան խորհրդի նախկին քարտուղարը կոչ չի անում Հայաստանին հրաժարուել Արեւմուտքի հետ համագործակցութիւնից՝ առաջարկելով հաւատարիմ մնալ բազմավեկտոր մոդելին, որի պարագայում Երեւանը պէտք է խուսափի արտաքին կախուածութեան մի ձեւը միւսով փոխարինելուց։
Բայց կարո՞ղ է արդեօք նման ճշգրտումը համապատասխանել որոշումների կայացման հէնց արեւմտեան կենտրոնների շահերին։ Եթէ Արեւմուտքը շահագրգռուած է Հարաւային Կովկասում իր դիրքերի ամրապնդմամբ, դա ամենեւին չի նշանակում, թէ նա պատրաստ է ամէն գնով դուրս մղել Ռուսաստանին տարածաշրջանից եւ գնալ Մոսկուայի հետ յարաբերութիւնների անվերահսկելի սրման։ Հնարաւոր է, որ այսօր նրա համար շատ աւելի կարեւոր է ամրապնդել իր տնտեսական, ենթակառուցուածքային եւ ռազմավարական դիրքերը տարածաշրջանում՝ միաժամանակ պահպանելով Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւններում խուսանաւելու հնարաւորութիւնը, քան հասնել Հայաստանի աշխարհաքաղաքական կողմնորոշման անհապաղ եւ վերջնական փոփոխութեան։
Եւ նման իրավիճակում Երեւանի չափազանց արմատական եւրոպական հռետորաբանութիւնը կարող է լրացուցիչ ռիսկերի եւ «գլխացաւանքի» աղբիւր դառնալ հէնց Արեւմուտքի համար։
Այսպիսով, «քաղաքականապէս նոր Գրիգորեանը», հաւանաբար, անհրաժեշտ է նրան, որպէսզի նոյն Արեւմուտքի մատուցմամբ սկսի հրապարակաւ հնչեցնել արտաքին քաղաքականութեան այլընտրանքային մոդել՝ հետեւեալ ոգով. «Հայե՛ր, դուք այդտեղ մի քիչ զսպէք ձեր եռանդը եւ արգելակէք ԵՄ-ին անդամակցելու ձեր կարգախօսների սլացքը»։
Այսինքն՝ տուեալ դէպքում խօսքը Հայաստանի աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշման թոյլատրելի սահմանների վերանայման եւ այն մասին է, որ Արեւմուտքը պատրաստ չէ պատասխանատուութիւն ստանձնել աշխարհաքաղաքական այն ընտրութեան համար, որին ինքն այդչափ ակտիւօրէն դրդել է Հայաստանին։
Հնարաւո՞ր է արդեօք նման տարբերակ։ Եթէ այո, ապա դրան պէտք է «կցուած» լինի նաեւ այն բարձրաձայնող խօսափող։ Եւ ինչո՞ւ այդ դերում չլինի Անվտանգութեան խորհրդի նախկին քարտուղարը։
Գոլոս Արմենիի
