► Երեւակայութիւնն ու պատկերացումը նման լինելով՝ նոյնը չեն։ Երեւակայում են նաեւ մանուկները, մինչդեռ պատկերացնել կարող է հասուն մարդը։ Մաշտոցը եկաւ դառնալու մեր պատկերացումը մեր իսկ գոյութեան, մեր իսկութեան։
► Մաշտոցն էր, որ եկաւ դառնալու մեր յիշողութիւնը, յիշողութիւնը մեր իսկ գոյութեան, մեր իսկ մասին։
► Մաշտոցը մեզ երեւում է նախ եւ առաջ իբրեւ մի վիթխարի քաղաքագէտ, որի շահած անարիւն ճակատամարտի հետ չի կարող համեմատուել մեր սպարապետների փառաւոր յաղթանակներից եւ ոչ մէկը։
► Մաշտոցը դարձաւ մեր ջարդուփշուր ինքնութեան առաջին եւ ամենահմուտ դարբինը։ Նա առաջինը վերաշինեց մեր աւերակները, վերականգնեց կործանուածը, նորոգեց քանդուածը եւ դրանով իսկ անմահացաւ։
► Հողմացրիւ արուած մեր հին մշակոյթի տեղ նա սկզբնաւորեց մի նոր մշակոյթ, որ պիտի գլուխգործոցներ տար համաշխարհային քաղաքակրթութեանը՝ Զուարթնոցի տեսքով ու Նարեկացու ոգով, Շիրակացու անզէն եւ Համբարձումեանի զինավառ աչքերով։ Կոմիտասի ականջով, որ պիտի փոխանցուէր Խաչատրեանին, Թորոս Ռոսլինի մատներով, որ պիտի ժառանգէր Մարտիրոս Սարեանը, Սայաթ Նովայի բարբառով, որ պիտի լեզու դառնար Չարենցի բերանում։ Անիով, որ պիտի վերածուէր Երեւանի…
► Այդ նա էր, որ մեր անգիր բանարուեստի փլատակների վրայ հիմնադրեց մեր դպրութիւնն ու քերթութիւնը, Գողթան լռեցուած երգիչների տեղ հնչեցրեց մեր հոգեւոր մեղեդին, հեթանոսական անգիտութեան տեղ փռեց գիտութեան հեքիաթական սփռոցը, որի վրայ մեզ պիտի կերակուր տային մեր հոգեւոր մատակարարները՝ Խորենացուց ու Դաւիթ Անյաղթից մինչեւ Տաթեւացի ու Գօշ, մինչեւ Ալիշան ու Նալբանդեան, մինչեւ Աբեղեան ու Աճառեան, Օրբելիներ ու Ալիխանեաններ…
► Արդէն միայն Աստուածաշնչի թարգմանութեամբ հայոց լեզուն կատարեց իր փառատօնը՝ ապացուցելով, որ ի զօրու է լիապէս արտայայտելու ինչպէս պատմութիւն, այնպէս էլ օրէնսդրութիւն, ինչպէս հրապարակախօսութիւն, այնպէս էլ բանաստեղծութիւն, ինչպէս բուսական ու կենդանաբանական աշխարհ, այնպէս էլ երեւակայութիւն-տեսիլք եւ կանխատեսութիւն-մարգարէութիւն։
► Այդ նա էր, որ այս ամէնով մեզ ծանօթացրեց մեզ, տուեց ինքնաճանաչում, անվստահութեան տեղ դնելով ինքնավստահութիւն, յուսահատութեան տեղ՝ յուսալիութիւն, հաւատաբեկութեան տեղ՝ հաւատ, ինչպէս նաեւ՝
Քանակի դէմ՝ թեւ,
Թուի դէմ՝ թռիչք,
Արեան դէմ՝ թանաք,
Թրի դէմ՝ գրիչ։
Եւ դարանի դէմ՝ Մատենադարան։
