Լիլիթ Գալստեան
ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցութեան պատգամաւոր
Սեպտեմբերի 8-ին հրապարակուած OECD-ի PISA 2025 միջազգային կրթական գնահատման ծրագրի պաշտօնական տուեալները սառը ցնցուղի պէս իջան ու մերկացրին այսպէս կոչուած կրթական բարեփոխումների իրական երեսը։ Նշեմ, որ PISA-ն հանրակրթութեան ոլորտի ամենահեղինակաւոր միջազգային ծրագրերից է․ ստուգում է 15 տարեկան աշակերտների՝ մաթեմատիկա, ընթերցանութիւն, բնագիտութիւն առարկաներից ստացած գիտելիքներն իրական կեանքում կիրառելու կարողութիւնը։ Գնահատմանը մասնակցել է 15-ամեայ աշակերտների մօտ 80 տոկոսը։
Այսպէս՝
Մաթեմատիկա – կարողանո՞ւմ է աշակերտը մաթեմատիկական գիտելիքը կիրառել իրական խնդիրների լուծման համար։
Ընթերցանութիւն – կարո՞ղ է հասկանալ, վերլուծել եւ գնահատել տարբեր տեքստերից ստացուած տեղեկութիւնը։
Բնագիտութիւն – կարո՞ղ է գիտական գիտելիքը կիրառել երեւոյթներ բացատրելու եւ խնդիրներ վերլուծելու համար։
Եւ ահա, թէ ինչ աղէտալի պատկեր է արձանագրուել․ ընթերցանութիւնից Հայաստանի 15-ամեայ աշակերտների միայն 19 տոկոսն է հասել այն նուազագոյն մակարդակին, որը PISA-ն անհրաժեշտ է համարում տեքստը հասկանալու, հիմնական միտքը գտնելու եւ պարզ եզրակացութիւններ անելու համար։
Մաթեմատիկայից 15 տարեկանների միայն 28 տոկոսն է հասել նուազագոյն պահանջուող մակարդակին՝ կարողանալ կիրառել հիմնական մաթեմատիկական գիտելիքները պարզ խնդիրներ լուծելիս։ Նոյնն է պատկերը նաեւ բնագիտութեան ոլորտում՝ 26 տոկոս։
Վրաստանը եւ Ադրբեջանը երեք հիմնական ոլորտներում էլ Հայաստանից առաջ են նուազագոյն հմտութիւնների մակարդակին հասնող աշակերտների բաժնով։ Յատկապէս մեծ է տարբերութիւնն ընթերցանութեան մէջ՝ Հայաստանի 19%-ի դիմաց Վրաստանում 39% է, Ադրբեջանում՝ 35%։
Փաստօրէն, Հայաստանի կրթական համակարգի PISA չափումը միջազգային չափանիշի նկատմամբ շատ ցածր արդիւնք է ցոյց տալիս, եւ բոլոր երեք հիմնական ուղղութիւններով տարածաշրջանում, ներառեալ Թուրքիան, ամենացածր ցուցանիշն ունի։
Այս աղէտալի պատկերը երկրում կրթական քաղաքականութեան անարդիւնաւէտութեան, իսկ աւելի ճիշտ՝ ֆիասկոյի մասին է։
Սա խօսում է «կրթական բարեփոխումներով» հանրակրթութեան համակարգը շարունակ ցնցումների տանելու, ոլորտի կառավարման անարդիւնաւէտութեան, խորքային խնդիրներին համակարգային լուծումներ տալու անկարողութեան եւ, առհասարակ, երկրի համար խիստ ռազմավարական ուղղութեան տապալման մասին։
Ի դէպ, վերջին հինգ տարիներին՝ 2021–2025 թթ., կրթութեան ֆինանսաւորումը դրամային արտայայտութեամբ արագ աճ է արձանագրել։ ՀՀ Ֆինանսների նախարարութեան տուեալներով՝ կրթութեան ոլորտի ծախսերը եղել են մօտաւորապէս՝ 149 մլրդ դրամ (2021), 167 մլրդ (2022), 192 մլրդ (2023), 288 մլրդ (2024) եւ 300 մլրդ (2025)։
Այսպէս կոչուած «կրթական բարեփոխումները» եղել են կառավարութեան եւ յատկապէս տուեալ գերատեսչութեան հիմնական խաղաթուղթը։ Կրթական նոր չափորոշիչն էլ ներկայացուել է որպէս կրթական մրցակցային առաւելութիւն։
Բազմաթիւ անգամներ եմ շեշտել, որ դպրոցաշինութիւնը /ինքնին թերակատարուած եւ անորակ/ դեռ կրթական որակ չէ, ինչպէս որակի չափանիշ չեն ձախողուած եւ ոչ բաւարար փորձարկում անցած, բայց պարտադրուող դասագրքերը, մեխանիկական ատեստացիան, նոյնքան արկածային Ակադեմիական քաղաքը․․․, հանրակրթութեան կառավարման շարունակ փոփոխուող մոդելները եւ միմեանց յաջորդող իրաւական ակտերն ու չմարսուած օրէնքների փոփոխութիւնները։
Կրթական հաստատութեան ժապաւէն կտրելն էլ դեռ գիտելիք ու կառավարում չէ, ուր մնաց՝ մրցունակ կրթական քաղաքականութեան գրաւական։
Ոլորտի բազմաթիւ փորձագէտների հարիւրաւոր առաջարկներ եւ լուծումներ մնում են մերժուած՝ ձայն բարբառոյ յանապատի, որովհետեւ քաղաքական մեծամասնութեան թիմից չեն, որովհետեւ քաղաքական մեծամասնութիւնն այլ առաջնահերթութիւններով է առաջնորդւում։
Լոզունգներով, անբովանդակ մեծախօսութեամբ, մակերեսային պատկերացումներով եւ այլակարծութիւնը մերժող պահուածքով չի կարելի ոլորտ կառավարել կամ քաղաքականութիւն մշակել․ հէնց այս մասին է արձանագրուած արդիւնքը։
Կրթութեան ոլորտում ցնցումների, սիրողական եւ պոպուլիստական փորձարկումների կամ օտարածին օրակարգերի համար հանրութիւնն է վճարում, եւ այն շատ թանկ գին ունի։
Ութը տարի շարունակ ռազմավարական կարեւորագոյն ուղղութիւն հանդիսացող կրթութեան /եւ ոչ միայն/ համակարգը արկածախնդրութեան տարած եւ, առհասարակ, հանրութեանը այս աղէտալի փաստի առջեւ կանգնեցրած կառավարիչները պիտի պատասխանատուութիւն կրեն սրա համար։ Նաեւ՝ կրթութեան բիւջէի անարդիւնաւէտ ծախսի համար․․․
Ֆեստիվառների, ամէն տեսակի գինարբուքների, թմբուկների հարուածների տակ հնարաւոր չէ պարտակել այս ճգնաժամային եւ ամօթալի պատկերը․․․
Յիշեցի ՔՊ քարոզարշաւին աշխատանքի ժամին մասնակցած Արագածոտնի մարզի, նաեւ Արմաւիրի մի շարք դպրոցների մանկավարժական կոլեկտիւների եւ աշակերտների մասնակցութեան դէպքը․․․
Հ․Գ․ Ի դէպ, հանրութիւնն իրաւունք ունի իմանալու, թէ ԿԳՄՍ ոլորտի մի քանի փոխնախարարներ ինչո՞ւ ազատուեցին աշխատանքից։
