Արեգ Ղարաբէգեան
Վերջին տարիներին Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայութիւնը հիմնականում բաժանուել է երեք խոշոր խմբերի՝ Հայաստանի գործող իշխանութիւնների կողմնակիցների, գործող իշխանութիւնների հակառակորդների եւ այն մարդկանց, որոնք թուով աւելի շատ են, քան առաջին երկու խմբերը միասին վերցրած, սակայն չեն հետաքրքրւում ազգային հարցերով եւ պատրաստ չեն աշխատանք տանել հայրենիքի բարեկեցութեան համար։
Ես մարդկանց սոցիալական վարքագծի եւ/կամ նրանց քաղաքական դիրքորոշումների մասնագէտ չեմ։ Սակայն վերջին 10 տարիների ընթացքում ժամանակիս մեծ մասը Հայաստանում անցկացնելով՝ տեսնում եմ շատ բաներ եւ լսում եմ, թէ մարդիկ ինչ են ասում։ Այս յօդուածում թուարկել եմ այնպիսի դէպքեր եւ երեւոյթներ, որոնց վերջին շրջանում անձամբ ականատես եմ եղել կամ որոնց մասին լսել եմ՝ նպատակ ունենալով ընդհանուր պատկերացում տալ ազգի հոգեվիճակի մասին։
Այս յօդուածը կարդալուց յետոյ ոմանք կարող են ասել, որ ես ընդդիմութեան անդամ եմ, եւ դրա համար եմ նման բաներ ասում։ Միւսները կարող են մտածել, որ ես չեմ սիրում զուարճանալ եւ վայելել շքեղ կեանքը, իսկ ուրիշները կարող են ունենալ բոլորովին այլ կարծիքներ։ Իմ նպատակն է ներկայացնել տարբեր գործողութիւններ եւ իրադարձութիւններ՝ ցոյց տալու ազգի վիճակն այնպէս, ինչպէս ես եմ այն տեսնում։ Այս ամէնը կարդալուց յետոյ դուք կարող էք ինքներդ եզրակացութիւններ անել։
Կառավարութիւնը դատական գործ է յարուցել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի դէմ, քանի որ նա, չնայած դատարանի որոշմանը, հրաժարուել է վերականգնել մի վարդապետի հոգեւոր պաշտօնը, որին հեռացրել էր Եկեղեցուց այն բանից յետոյ, երբ վերջինս կառավարութեան կողմն էր բռնել Եկեղեցու դէմ։
Յայտարարուել էր, որ առաջին դատական նիստը տեղի է ունենալու ուրբաթ կէսօրից յետոյ՝ Էջմիածնում։ Սպասւում էր, որ դատարանի շէնքի առջեւ մեծ բազմութիւն կը հաւաքուի՝ Կաթողիկոսին աջակցելու համար, սակայն այնտեղ ընդամէնը մօտ 2,000 մարդ էր ներկայ։
Ես մեքենաս կայանել էի դատարանի յետեւի կողմի մի փողոցում՝ խցանումներից խուսափելու համար։ Երբ հեռանում էի, մի բնակիչ, որը կանգնած էր իր տան դռան շեմին, հարցրեց ինձ, թէ ինչ է տեղի ունենում։ Ես հարցրի՝ արդեօք նա լսե՞լ է լուրը, սակայն նա չէր լսել։ Ես պատմեցի նրան գործի մասին եւ հարցրի՝ արդեօք ինքն էլ կը միանայ հաւաքուածներին։ Նա ուսերը թօթուեց, եւ ակնյայտ էր, որ Կաթողիկոսին աջակցելու որեւէ մտադրութիւն չունէր։
Յաջորդ երեկոյեան Գառնիի տաճարում երաժշտական միջոցառում էր՝ լուսային շոուով։ Այնտեղ առնուազն երկու անգամ աւելի շատ մարդ կար, քան դատարանի առջեւ։ Մասնակիցները հիմնականում երիտասարդներ էին, որոնք վճարել էին 10,000-ից 20,000 դրամ ($28-ից $55)՝ կախուած նրանից, թէ երբ էին գնել տոմսերը, եւ Երեւանից աւելի քան մէկ ժամ ճանապարհ էին անցել՝ միջոցառմանը մասնակցելու համար։ Բոլորը կարծես երջանիկ էին եւ վայելում էին բաց երկնքի տակ անցկացուող միջոցառումը՝ խմելով տեղում վաճառուող սուրճ կամ ալկոհոլային խմիչքներ։
Այս երկու միջոցառումների վերաբերեալ կարող էք ինքներդ եզրակացութիւններ անել եւ որոշել, թէ մարդիկ ինչպիսի վերաբերմունք ունեն լաւ ժամանակ անցկացնելու եւ Եկեղեցուն աջակցելու նկատմամբ։ Ես եկեղեցի կանոնաւոր յաճախող կամ հաւատացեալ մարդ չեմ, սակայն յարգում եմ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, քանի որ այն շուրջ 1,000 տարի, երբ հայ ժողովուրդը պետականութիւն չունէր, փաստացիօրէն կատարել է պետական կառավարման դեր։
Վերջին 12 ամիսների ընթացքում ես 16 անգամ թռել եմ Երեւանից դուրս եւ վերադարձել Երեւան։ Ամէն անգամ ինքնաթիռը լիքն էր, եւ հայերը մեկնում էին արտերկիր՝ հանգստանալու եւ զբօսաշրջութեան նպատակով կամ վերադառնում էին այդպիսի ուղեւորութիւնից։
Հետաքրքիր է նաեւ, որ Ատլանտեան ովկիանոսը հատող թռիչքներում բիզնես եւ պրեմիում դասերի ուղեւորների մեծամասնութիւնը հայեր են։ Դուբայի առեւտրի կենտրոններում կարելի է տեսնել դիզայներական խանութների պայուսակներով հայերի, իսկ եթէ ցանկանում էք հայերի տեսնել, պէտք է գնաք լաւագոյն ռեստորաններ կամ հիւրանոցներ, օրինակ՝ Ատլանտիս Ռոյալ։ Ես Աթէնքում էի եւ պատմական վայրերում կամ թանգարաններում գրեթէ որեւէ հայ չտեսայ, սակայն նկատեցի հայերի Աթէնքի Ռիւիերայի ռեստորաններում, որտեղ սեղաններն ամբողջութեամբ ծածկուած էին ուտելիքով, իսկ նրանք անընդհատ կենացներ էին խմում։
Շարմ էլ Շէյխում ես նստած էի լողաւազանի մօտ գտնուող բարում եւ պատահաբար օգնեցի մի երիտասարդ հայ տղայի խմիչք պատուիրել։ Այնուհետեւ սկսեցինք զրուցել, եւ ես հարցրի՝ արդեօք նա արձակուրդի՞ էր եկել։ Նա ասաց, որ երկու շաբաթով այնտեղ է՝ մեղրամիսն անցկացնելու համար։ Նշեմ, որ սա ծովափին գտնուող հինգաստղանի հիւրանոց էր՝ նախատեսուած միայն մեծահասակների համար։ Այդ հիւրանոցում նաեւ այլ հայեր կային։ Պէտք է նշել, որ ամէն առաւօտ Երեւանից Շարմ էլ Շէյխ չորս չուերթ կայ։
Մի քանի շաբաթ առաջ հանդիպեցի միջնակարգ դպրոցի դասընկերոջս, որը ութ տարի անց երկրորդ անգամ այցելել էր Հայաստան։ Նա Լոս Անջելեսից Երեւան էր թռել Թուրքական աւիաընկերութեամբ եւ շատ էր գովում այդ աւիաընկերութեան լաւ սպասարկումն ու ինքնաթիռները։ Օրերս ես էլ կարճատեւ այցով Եւրոպա մեկնելու նպատակով Զուարթնոց օդանաւակայանում էի։ Երբ մտայ մեկնելու սրահ, առաջինը Թուրքական աւիաընկերութեան հաշուառման կէտն էր, եւ ուղեւորների հերթն այնքան երկար էր, որ գրեթէ հասնում էր գլխաւոր մուտքին։ Թւում է՝ հայերը որեւէ խնդիր չունեն Թուրքական աւիաընկերութեամբ թռչելու՝ չնայած թուրքերի հետ ունեցած անցեալի եւ ներկայի պատմութեանը։ Չէ՞ որ հէնց այդ երկրի նախագահն է, որ այս օրերին հպարտութեամբ յայտարարում է, թէ Թուրքիան Արցախը «ազատագրել է» հայերից։
Կարելի է եզրակացնել, որ բնակչութեան բաւական մեծ հատուածը փող ունի եւ վայելում է լաւ կեանքը։ Նման մարդկանցից չպէտք է ակնկալել, որ ակտիւօրէն ընդդիմանալու են ներկայիս իշխանութիւններին, քանի որ նրանք չեն ցանկանում վտանգել իրենց յարմարաւէտ կեանքը։
Վերջերս կէսօրից յետոյ հանդիպեցի Արմաւիրի մարզից մի ընկերոջ, որն ակնյայտօրէն վրդովուած էր։ Հարցրի, թէ ինչու է նեղուած, եւ նա պատմեց, որ իրենց գիւղում վիճաբանել էր մի խումբ գիւղացիների հետ, որոնք ասում էին, որ Թուրքիայի հետ սահմանը բացելը լաւ կը լինի իրենց համար, քանի որ այդ դէպքում կարող են իրենց լոլիկն ու վարունգը վաճառել թուրքերին եւ հարստանալ։ Նա փորձել էր բացատրել նրանց, որ Թուրքիան աշխարհում լոլիկի խոշորագոյն արտադրողներից է, եւ թուրքերին մեր լոլիկները պէտք չեն լինի, սակայն, ըստ նրա, դա այդ մարդկանց գլուխների մէջ չէր մտնում։ Պէտք է այս գիւղացիներին հարցնել, թէ ինչու այս բոլոր տարիների ընթացքում նրանք իրենց լոլիկը չեն վաճառել Իրանին, որի հետ սահմանը բաց է, եւ որը Արմաւիրի մարզին շատ աւելի մօտ է, քան Թուրքիան։ Ի՞նչ կատեգորիայի մէջ պէտք է դասենք այս միամիտ գիւղացիներին։
Մեքենայիս համար նոր անուադողեր էին անհրաժեշտ, ուստի գնացի մի խանութ, որը Հայաստանում յայտնի անուադողերի ապրանքանիշերից մէկի ներկայացուցիչն է եւ որը ընկերներիցս մէկն էր խորհուրդ տուել։ Մինչ սպասում էի, որ անուադողերը տեղադրեն, սկսեցի զրուցել խանութի սեփականատիրոջ հետ։ Երբ նա իմացաւ, որ ես Լոս Անջելեսից եմ, ասաց, որ իր ընտանիքը բնակւում է Գլենդէյլում, եւ ինքը պարբերաբար այցելում է նրանց, քանի որ ունի գրին քարտ։
Նա նաեւ իշխանութիւնների հաստատակամ կողմնակից էր եւ ինձ ասում էր, որ այժմ Հայաստանում ամէն ինչ շատ աւելի լաւ է։ Ես հարցրի նրան՝ եթէ նա աջակցում է իշխանութիւններին եւ կարծում է, որ ամէն ինչ լաւ է, ապա ինչո՞ւ է իր ընտանիքը Միացեալ Նահանգներում։ Նա պատասխանեց, որ իր դուստրը UCLA-ում բժշկական կրթութիւն է ստանում, իսկ տղան յաջորդ տարի պէտք է սկսի քոլեջը ԱՄՆ-ում։ Նրա ձայնի տոնից ակնյայտ էր, որ նա մտածում էր՝ «ինչպէ՞ս եմ ես համարձակւում կասկածի տակ դնել իր կեանքի ընտրութիւնները»։ Սա արդեօք հակասութիւն չէ՞։ Նա աջակցում է իշխանութիւններին եւ կարծում է, որ նրանք հիանալի աշխատանք են կատարում, սակայն, ըստ երեւոյթին, դա բաւարար լաւ չէ իր ընտանիքի համար։
1990 թուականի օգոստոսի 8-ին ՀՅԴ-ն յայտարարեց, որ իր կազմակերպական կառոյցը վերադարձնում է Հայաստան։ Այդ յայտարարութիւնը տեղի ունեցաւ Օպերայի շէնքի լեփ-լեցուն դահլիճում, իսկ հազարաւոր մարդիկ կանգնած էին շէնքից դուրս՝ հրապարակում։ Անցնենք 36 տարի առաջ՝ 2026 թուականի օգոստոսի 8-ին, շաբաթ օրը, ժամը 13։00-ին։ Այդ օրը յայտարարուել էր հաւաք Եռաբլուրում՝ այդ օրուայ տարեդարձը նշելու եւ Արցախեան պատերազմներում զոհուածների յիշատակը յարգելու համար։ Ներկայ էր ընդամէնը 64 մարդ։ Դէ ինչ, արդեօ՞ք պէտք է մտահոգուենք եւ վրդովուենք։ Գուցէ ոչ։ Ի վերջոյ, ՀՅԴ-ի անդամներն էլ նոյն ժողովրդի մի մասն են, որը հիմա նախընտրում է զուարճանալ, խմել եւ ուտել շքեղ վայրերում։
Բացի Երեւանի շքեղ ռեստորաններից, բարերից եւ ակումբներից, այժմ Հայաստանի միւս հատուածներում նոյնպէս բազմաթիւ շքեղ վայրեր կան, ուր մարդիկ գնում են լաւ ժամանակ անցկացնելու։ Այդ երեկոյ Գառնիի տաճարից վերադառնալիս տեսայ Գառնիի մօտ մի քանի նոր բացօթեայ ռեստորաններ, որոնք լիքն էին մարդկանցով եւ որտեղ կենդանի երաժշտութիւն էր հնչում։ Այնուհետեւ Երեւան վերադառնալու ճանապարհին անցանք Ջրվէժով, որտեղ ծանր երթեւեկութիւն էր, քանի որ մի քանի շքեղ սրահներում խնջոյքներ կամ հարսանիքներ էին։ Ըստ երեւոյթին, հէնց դա է այն, ինչ մարդիկ ցանկանում են այս օրերին։
Երեւանում ամառային երեկոները հաճելի եւ տաք են, ուստի կարելի է տեսնել բազմաթիւ բացօթեայ հաւաքներ եւ միջոցառումներ։ Մի շաբաթ գինու փառատօն է, միւս շաբաթ՝ գարեջրի փառատօն, իսկ յետոյ՝ անվճար համերգներ Հանրապետութեան հրապարակում։ Բոլոր նման միջոցառումներին հազարաւոր մարդիկ են մասնակցում, եւ երբեմն նոյնիսկ դժուար է տեղաշարժուել բազմութեան մէջ։ Այս տարի նաեւ համերգներ են անցկացւում Օպերայի շէնքի տանիքում, որոնց տոմսերը սովորաբար արժեն 20,000 դրամ ($55)։ Եթէ ցանկանում էք մասնակցել, պէտք է տոմսը գնել հէնց միջոցառման մասին յայտարարելուց յետոյ, հակառակ դէպքում այն արագ սպառւում է։
Մենք երկու օրով գնացինք Գիւմրի։ Ուշ ճաշելուց յետոյ մեքենայով շարժուեցինք քաղաքի կենտրոն՝ հիւրանոց գնալու համար։ Ոստիկանութիւնը որոշ փողոցներ փակել էր, իսկ քաղաքի գլխաւոր հրապարակի շրջակայ միւս փողոցներում խցանումներ էին։ Պարզեցի, որ այդ երեկոյ անվճար համերգ էր նախատեսուած՝ «Երիտասարդութեան միջազգային օրուայ» կապակցութեամբ։ Բեմ էր տեղադրուել Աբովեան փողոցի վերջնամասում, որը միայն հետիոտների համար նախատեսուած փողոց է։ Երբ այդ երեկոյ համերգը սկսուեց, ամբողջ փողոցը լեփ-լեցուն էր մարդկանցով։ Ես յիշեցի Սրբազան շարժման ժամանակ Գիւմրու մշակոյթի կենտրոնի դիմացի բաց տարածքում կազմակերպուած հաւաքը։ Այն ժամանակ կազմակերպիչները կարծում էին, որ բաւական մեծ թուով քաղաքացիներ էին մասնակցել, սակայն անվճար համերգի բազմութիւնը շատ աւելի մեծ էր։
Հնարաւոր է, որ Հայաստանի յաջորդ առաջնորդը լինի հանրայայտ, սիրուած երգիչ, որը իր հազարաւոր աջակիցներից կ՚ուզենայ քուէարկել իր օգտին։ Կասկած չունեմ, որ մեծ թուով մարդիկ կը քուէարկեն, քանի որ Հայաստանում ընտրողների մեծ մասին չի հետաքրքրում տուեալ անձի դիրքորոշումը տարբեր հարցերի վերաբերեալ կամ թեկնածուի քաղաքական ծրագիրը։ Նրանք քուէարկում են այն մարդու օգտին, որին պարզապէս սիրում են կամ համակրում։ Մի կարծէք, թէ այս միտքը ծիծաղելի է։ Վերջին ընտրութիւններից առաջ ես զրուցում էի մի կնոջ հետ, եւ նա ասաց, որ չի քուէարկելու Քոչարեանի օգտին՝ «Հայաստան» դաշինքի համար, քանի որ իրեն դուր չի գալիս նրա հարսը՝ Սիրուշոն, որը Հայաստանում յայտնի երգչուհի է։
Վերջերս զրուցում էի Սփիւռքի մի հին ծանօթի հետ, որն ինձ ասում էր, որ վերջին մի քանի տարիներին Հայաստանը ծաղկում է։ Որպէս դրա ապացոյց՝ նա նշում էր, որ ճանապարհներն ասֆալտապատուել են, Երեւանում շքեղ շէնքեր են կառուցուել, մարդիկ լաւ մեքենաներով են երթեւեկում, իսկ Երեւանի կենտրոնը նման է եւրոպական քաղաքի։ Ինչ-որ իմաստով նա ճիշտ է։ Սակայն պէտք է աւելի խոր նայել՝ այսպէս կոչուած «ծաղկման» հետ կապուած խնդիրները տեսնելու համար։ Անկախութիւնից յետոյ առաջին 28 տարիների ընթացքում Հայաստանը կուտակել էր 7 միլիարդ դոլարի արտաքին պարտք, իսկ դրան յաջորդած վերջին ութ տարիներին արտաքին պարտքն աճել է եւս 7 միլիարդ դոլարով։
Իհարկէ, եթէ այդքան մեծ գումար կարճ ժամանակում ներդնես Հայաստանի նման փոքր երկրի տնտեսութեան մէջ, դրա հետեւանքով «ծաղկման» նշաններ կը լինեն։ Սակայն հարց է առաջանում՝ ինչպէ՞ս եւ ո՞վ է վերադարձնելու այդ բոլոր վարկերը։ Հայաստանի տնտեսութիւնն այնքան ուժեղ չէ, որ կարողանայ բաւարար չափով դրամական միջոցներ ստեղծել 14 միլիարդ դոլարը վերադարձնելու համար։ Սա այն խնդիրներից է, որին մարդիկ բաւարար ուշադրութիւն չեն դարձնում։ Նրանք ուրախանում են անմիջական արդիւնքներով՝ առանց մտածելու ապագայ հետեւանքների մասին։
Կասկադը Երեւանի գլխաւոր տեսարժան վայրերից մէկն է եւ իմ սիրելի վայրերից՝ այնտեղ ճաշելու կամ ընթրելու համար։ Այժմ ամառային երեկոներին քաղաքապետարանն այնտեղ յաճախ միջոցառումներ է կազմակերպում, օրինակ՝ անվճար համերգներ, որոնց ժամանակ բեմ են տեղադրում Կասկադի ստորոտում, կամ պարային միջոցառումներ, որոնց ընթացքում մարդիկ Կասկադի ստորոտում շուրջպար են պարում։ Յատկապէս անվճար համերգների ժամանակ Կասկադի աստիճաններին նոյնիսկ կանգնելու տեղ գտնելը դժուար է։
Կողքից նայող մարդը կարող է այնպիսի տպաւորութիւն ստանալ, որ Հայաստանում ամէն ինչ հիանալի է ընթանում։ Սակայն եթէ գնաք Երեւանից հեռու գտնուող գիւղեր, կը տեսնէք աղքատութիւն, կեղտոտ ու չասֆալտապատուած ճանապարհներ եւ միջակ բնակարանային պայմաններ։
Ժամանակ առ ժամանակ լաւ է զուարճանալ, բայց ճիշտ չէ ամբողջ զուարճանքը կենտրոնացնել Երեւանի կենտրոնում՝ անտեսելով գիւղերը։ Ես ներկայացրի մի քանի մտքեր եւ իրադարձութիւններ, որոնք առաջին հայեացքից կարող են թուալ միմեանց հետ կապ չունեցող պատահական դէպքեր։ Սակայն կարծում եմ, որ դրանց միջեւ որոշակի օրինաչափութիւն է նկատւում, որը ցոյց է տալիս, թէ ինչպէս է Հայաստանի բնակչութեան մեծ մասը մտածում կամ գործում։
Այս ամէնի հիման վրայ իւրաքանչիւրը կարող է ինքնուրոյն եզրակացնել՝ Հայ ազգի հետ ինչ-որ բան «վատ» է՞, թէ՞ ամէն ինչ «լաւ» է։
Դուք եղէք դրա որոշողը։
