Լեւոն Պարոնեան
Հոկտեմբերի 29-ին Հայաստանի Ազգային ժողովում տեղի ունեցած խայտառակ տեսարանները, երբ պատգամաւորները բռունցքներով հարուածներ էին փոխանակում, ընդդիմադիր պատգամաւորներից մէկն արիւնահոսում էր, իսկ ԱԺ փոխնախագահներից մէկը աթոռ էր նետում նիստերի դահլիճով մէկ, պէտք է տագնապ յարուցեն Հանրապետութեան ապագայով մտահոգ իւրաքանչիւր հայի մօտ։
Սակայն այդ տեսարաններից անդին կայ առաւել մտահոգիչ մի հարց. ինչո՞ւ է Հայաստանի խորհրդարանն աստիճանաբար սկսում նմանուել Թուրքիայի խորհրդարանին։
Տասնամեակներ շարունակ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի քաղաքական նիստերն ուղեկցուել են բռունցքներով ծեծկռտուքներով, նետուող առարկաներով եւ ֆիզիկական յարձակումներով։ Հայաստանում նման տեսարանները ժամանակին բացառիկ երեւոյթ էին։ Սակայն 2018 թուականին Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան գալուց յետոյ խորհրդարանական ծեծկռտուքներն աստիճանաբար դարձել են քաղաքական կեանքի առաւել յաճախ հանդիպող դրսեւորումներից։
Դիտարկենք պատմական փաստերը։
1989 թուականին Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամաւոր Աբդուրեզաք Ջէյլանը մահացու հրազէնային վիրաւորում ստացաւ՝ փորձելով միջամտել իր գործընկեր պատգամաւորների միջեւ ծագած ընդհարմանը։ 2001 թուականի յունուարին պատգամաւոր Ֆեւզի Սիհանլիօղլուն մահացաւ սրտի կաթուածից՝ խորհրդարանական ծեծկռտուքի ընթացքում հարուած ստանալուց յետոյ։ 2014 թուականին դատական բարեփոխումների շուրջ բուռն քննարկումների ժամանակ պատգամաւորները բռունցքներով հարուածներ փոխանակեցին, ինչի հետեւանքով ընդդիմադիր պատգամաւորներից մէկը հիւանդանոց տեղափոխուեց։ 2016 թուականին իշխող կուսակցութեան եւ ընդդիմութեան պատգամաւորները բռունցքներով ու ոտքերով հարուածներ փոխանակեցին խորհրդարանական անձեռնմխելիութեան շուրջ վէճերի ընթացքում։ Նման բռնութիւններ տեղի ունեցան նաեւ 2017 թուականի սահմանադրական քննարկումների ժամանակ։
Այս օրինաչափութիւնը շարունակուեց։ 2024 թուականի օգոստոսին թուրք պատգամաւորները յարձակուեցին ընդդիմադիր պատգամաւորներից մէկի վրայ՝ բանտարկուած գործընկերոջ վերաբերեալ քննարկման ընթացքում, ինչի հետեւանքով խորհրդարանի յատակին արիւն թափուեց։ Նոր ընդհարումներ տեղի ունեցան նաեւ 2025 եւ 2026 թուականներին։
Տարբեր տասնամեակներ եւ թուրքական տարբեր կառավարութիւններ ընդգրկող այս միջադէպերը վկայում են Թուրքիայի խորհրդարանական քաղաքական մշակոյթում վաղուց գոյութիւն ունեցող խնդրի մասին՝ հիմնաւորուած բանավէճը ֆիզիկական ահաբեկմամբ փոխարինելու երեւոյթի։
Այժմ դիտարկենք Հայաստանը։
Չնայած Հայաստանի նախկին կառավարութիւններին բնորոշ թերութիւններին, կոռուպցիայի մասին մեղադրանքներին, քաղաքական առճակատումներին եւ սուր մրցակցութեանը՝ Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճում լայնածաւալ ծեծկռտուքները հազուադէպ էին։
Այդ տարբերութիւնը սկսեց վերանալ Փաշինեանի այսպէս կոչուած «Թաւշեայ յեղափոխութիւնից» յետոյ։
2020 թուականի մայիսին իշխող կուսակցութեան պատգամաւոր Սասուն Միքայէլեանը խորհրդարանական նիստի ընթացքում բռունցքով հարուածեց ընդդիմադիր առաջնորդ Էդմոն Մարուքեանին՝ յարուցելով աւելի լայն ընդհարում։ 2021 թուականի օգոստոսին Հայաստանի խորհրդարանում ընդամէնը երկու օրուայ ընթացքում երեք ծեծկռտուք տեղի ունեցաւ, այդ թւում՝ միջադէպ, որի ժամանակ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցութեան պատգամաւորներից մէկը ոտքով հարուածելու փորձ կատարեց ընդդիմադիր պատգամաւորի ուղղութեամբ։
2026 թուականի հոկտեմբերին այս օրինաչափութիւնն արդէն ակնյայտ էր։ Ամսուայ սկզբին տեղի ունեցան ֆիզիկական ընդհարումներ, որոնց յաջորդեց հոկտեմբերի 29-ի զանգուածային ծեծկռտուքը «Քաղաքացիական պայմանագիր» եւ «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցութիւնների պատգամաւորների միջեւ։
Թերեւս ամենախօսունը Փաշինեանի արձագանգն էր։
Իր խորհրդարանական մեծամասնութեան ներկայացուցիչների վարքագիծը միանշանակ դատապարտելու փոխարէն՝ վարչապետը պաշտպանեց իր պատգամաւորներին եւ նոյնիսկ արդարացրեց աթոռ նետելը՝ որպէս համաչափ արձագանգ այն բանին, ինչն ինքը որակել էր որպէս ընդդիմութեան լկտիութիւն։
Սա պարզապէս խորհրդարանական վարուելակարգի հարց չէ։ Այն հիմնարար հարց է առաջացնում Հայաստանի ղեկավարութեան կողմից հաստատուող քաղաքական չափանիշների վերաբերեալ։
Տարիներ շարունակ Փաշինեանի քննադատները զգուշացրել են այն երեւոյթի մասին, որը բնութագրում են որպէս Հայաստանի աստիճանական թուրքացում։ Այս եզրոյթը չի վերաբերում թուրք ժողովրդին, այլ ենթադրեալ քաղաքական վերափոխմանը՝ հայկական ազգային հաստատութիւնների թուլացմանը եւ կառավարման այնպիսի գործելակերպերի որդեգրմանը, որոնք կապուած են բռնապետութեան, ահաբեկման եւ այլախոհութեան լուսանցքայնացման հետ։
Խորհրդարանական զսպուածութեան անկումը պէտք է դիտարկել այս աւելի լայն քննարկման համատեքստում։
Երբ Հայաստանի քաղաքական ղեկավարութիւնն այլախոհութիւնն աստիճանաբար դիտարկում է որպէս պատժի ենթակայ արարք, այլ ոչ թէ պատասխան պահանջող փաստարկ, եւ երբ ֆիզիկական առճակատումն արդարացւում է պետական իշխանութեան ամենաբարձր մակարդակներում, դժուար է անտեսել նմանութիւնը Թուրքիայի խորհրդարանական պատմութեան մտահոգիչ դրուագների հետ։
Հեգնանքն ակնյայտ է։ Փաշինեանն իշխանութեան եկաւ՝ խոստանալով ժողովրդավարական վերափոխում, նախկին կառավարութիւնների չարաշահումների վերացում եւ քաղաքական հանդուրժողականութեան նոր մշակոյթ։ Ութ տարի անց Հայաստանի քաղաքացիներն ականատես են լինում, թէ ինչպէս իրենց ընտրեալ ներկայացուցիչները բռունցքներով հարուածներ են փոխանակում հէնց այն հաստատութիւնում, որին վստահուած է երկրի կառավարումը։
Ժողովրդավարութիւնը չի չափւում միայն ընտրութիւններ անցկացնելով կամ յեղափոխութեան յաղթանակ հռչակելով։ Այն չափւում է իշխանութիւն վստահուած անձանց վարքագծով, յատկապէս՝ քաղաքական հակառակորդների նկատմամբ նրանց վերաբերմունքով։
Հայաստանի Ազգային ժողովը պէտք է լինի մի վայր, որտեղ գաղափարները բախւում են գաղափարներին, այլ ոչ թէ բռունցքները՝ դէմքերին։
Իրական վտանգը միայն այն չէ, որ հայ պատգամաւորները սկսել են իրենց պահել այնպէս, ինչպէս իրենց թուրք գործընկերները՝ Թուրքիայի խորհրդարանական ամենաաղմկայարոյց ընդհարումների ժամանակ։ Վտանգն այն է, որ նման վարքագիծը կարող է աստիճանաբար սովորական դառնալ, արդարացուել եւ ի վերջոյ ընդունուել որպէս Հայաստանի քաղաքական մշակոյթի բաղկացուցիչ մաս։
Հայաստանը դարեր շարունակ դիմակայել է օտար տիրապետութեանը՝ պահպանելով իր ազգային ինքնութիւնն ու հաստատութիւնները։ Այսօր այն չպէտք է հրաժարուի իր քաղաքական արժանապատուութիւնից՝ սովորական դարձնելով այնպիսի վարքագիծ, որի յաղթահարումը պէտք է լինէր իր իսկ ժողովրդավարական ձգտումների նպատակը։
Հայ ժողովուրդն արժանի է իր պատմութեանը, զոհողութիւններին եւ ազգային ինքնիշխանութեան ձգտումներին վայել խորհրդարանի։ Ո՛չ թէ աթոռների նետման ու բռունցքների հարուածների հերթական ներկայացման։
