Լևոն Պարոնեան
Գրեթէ մեկ դար, երբ հայերը խօսում էին սփիւռքի մասին, սովորաբար պատկերացնում էին մի քարտէզ, որի հիմնական կենտրոնները գտնւում էին արեւելեան Միջերկրական աշխարհում՝ Բեյրութ, Հալեպ, Թեհրան, Կահիրէ, Երուսաղեմ, Ստամբուլ։ Այդ համայնքները պարզապէս մարդկային կուտակումներ չէին։ Դրանք քաղաքակրթական առաջադիրքեր էին։ Դրանք պահպանում էին հայկական դպրոցներ, հրատարակչութիւններ, եկեղեցիներ, կուսակցութիւններ, բարեգործական միութիւններ, երիտասարդական կազմակերպութիւններ եւ համայնքային կեանքի այնպիսի կառոյցներ, որոնց մէջ հայկական ինքնութիւնը պատահական դրսեւորում չէր, այլ կենդանի սոցիալական միջավայր։ Այդ աշխարհը, թէեւ փոքրացած, դեռեւս գոյութիւն ունի։ Սակայն այն այլեւս չի կազմում Հայաստանի Հանրապետութիւնից դուրս գտնուող հայկական կեանքի ժողովրդագրական ծանրութեան կենտրոնը։ Քսանմէկերորդ դարում այդ կենտրոնը վճռականօրէն տեղափոխուել է դէպի արեւմուտք, եւ ամէնից առաջ՝ Լոս Անջելես։ Գիտական աշխատութիւններում Լոս Անջելեսը յստակ նկարագրւում է որպէս ժամանակակից հայ գաղթականների մայրաքաղաք կամ ոչ պաշտօնական «երկրորդ մայրաքաղաք», մինչդեռ Գլենդելի եւ շրջակայ տարածաշրջանի վերաբերեալ ուսումնասիրութիւնները ընդգծում են Հարաւային Կալիֆոռնիայի եզակի կարեւորութիւնը ժամանակակից հայկական սփիւռքում։
Այդ փաստը խոր հետեւանքներ ունի։ Լոս Անջելեսը պարզապէս բազմաթիւ հայերով լի քաղաք չէ։ Այն նոր սփիւռքի իրական մարմնաւորումն է՝ մի սփիւռքի, որն աւելի ու աւելի է ձեւաւորւում ոչ թէ ցեղասպանութիւնից յետոյ Լիբանանի, Սիրիայի եւ Իրանի հին կենտրոնների, այլ Հայաստանի Հանրապետութիւնից եւ աւելի լայն՝ հետխորհրդային հայկական աշխարհից եկած ներգաղթեալների կողմից։ Հայկական Լոս Անջելեսի վերաբերեալ հետազօտութիւնները նշում են, որ 1965 թուականի բարեփոխումներից յետոյ, եւ յատկապէս Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ, ներգաղթի խոշոր ալիքները կերպարանափոխեցին Ամերիկայի հայութեան սոցիալական կազմը։ Մասնաւորապէս, Գլենդելը մարմնաւորում է այս տեղաշարժը՝ դառնալով հայկական այն կենտրոնը, որտեղ հանդիպում, հատւում եւ վերաձեւաւորւում են միմեանց հետ աւելի հին սփիւռքահայ հոսքերն ու Հայաստանում ծնուած գաղթականները։
Այս ժողովրդագրական վերափոխումը միայն զուտ ծանօթագրութիւն չէ։ Այն մեր ժամանակների սփիւռքահայ կեանքի կենտրոնական իրողութիւնն է։ Այնուամենանիւ, մեր հաստատութենական մտածողութեան մեծ մասը դեռեւս գործում է այնպէս, կարծես սփիւռքահայը շարունակում է մնալ միայն Բեյրութի, Հալեպի, Այնճարի կամ Թեհրանի զաւակը։ Արդիւնքը իրականութեան եւ առաջնորդութեան միջեւ վտանգաւոր անհամապատասխանութիւնն է։ Մենք յաճախ շարունակում ենք խօսել հին սփիւռքի լեզուով, մինչդեռ արդէն ապրում ենք նոր սփիւռքի սոցիոլոգիական իրականութեան մէջ։
Սփիւռքի դէպի արեւմուտք տեղաշարժը միայն աշխարհագրական չէ
Տասնամեակներ շարունակ ազգի մարմինը գոյակցել է իր ժողովրդագրական յենակէտի արեւմուտք տեղափոխման իրողութեան հետ։ Սովորաբար այս երեւոյթը նկարագրւում է գործնական իմաստով՝ այնտեղ, որտեղ հայերը գտնում են առկայ է անվտանգութիւն, աշխատանք, կրթութիւն եւ կայունութիւն։ Սակայն այն պէտք է հասկանալ նաեւ քաղաքական եւ քաղաքակրթական տեսանկիւնից։ Արեւմտեան ուղղութեամբ իւրաքանչիւր խոշոր տեղաշարժ մեր ժողովրդի մեծ հատուածներին աւելի է հեռացրել հայկական հայրենիքից, հայկական պետականութեան ամենօրեայ հրամայականից եւ այն ազգային բնազդային արձագանքներից, որոնք ձեւաւորւում են, երբ ժողովուրդը շարունակում է տարածաշրջանայինօրէն խարսխուած մնալ։
Հին Մերձաւոր Արեւելքի սփիւռքը, իր բոլոր դժուարութիւններով հանդերձ, գոյութիւն ունէր հայրենիքին զգացականօրէն եւ պատմականօրէն մօտ աշխարհագրական տարածքում։ Բեյրութը Երեւանը չէր, բայց քաղաքակրթական առումով նաեւ օտար չէր հայկական յիշողութեանը։ Հալեպը Էջմիածինը չէր, բայց այն պատկանում էր Մերձաւոր Արեւելքի այն աշխարհին, որտեղ հայկական քրիստոնէութիւնը, հայկական համայնքային կառոյցները եւ հայկական պատմական գիտակցութիւնը ընթեռնելի իրականութիւններ էին։ Նոյնիսկ այնտեղ, որտեղ հայերը փոքրամասնութիւն էին, նրանք փոքրամասնութիւն էին այնպիսի հասարակութիւններում, որոնք հասկանում էին կայացած համայնքային տարբերութիւնների գոյութիւնը։
Ի տարբերութիւն դրա, Միացեալ Նահանգները առաջարկում է ազատութիւն եւ բարգաւաճում, բայց նաեւ հզօր կլանող միջավայր։ Բանն այն չէ միայն, որ Ամերիկան հեռու է։ Բանն այն է, որ Ամերիկան մի համակարգ է, որը հին համերաշխութիւնները լուծարում է մասնաւոր յաջողութեան, խորհրդանշական էթնիկ պատկանելութեան եւ, ի վերջոյ, կառուցուածքային հիմքից զուրկ յիշողութեան մէջ։
Ահա թէ ինչու սփիւռքի դէպի արեւմուտք տեղաշարժը պէտք է դիտարկել ոչ միայն որպէս սոցիոլոգիական գործընթաց, այլեւ որպէս ազգային ռիսկ։ Ազգը, որի հայրենիքից դուրս բնակուող հատուածը դառնում է աւելի մեծ, աւելի բարգաւաճ եւ աւելի հաստատութենապէս ազդեցիկ՝ միաժամանակ աւելի հեռանալով իր հայրենիքից, բախւում է ռազմավարական հակասութեան. այն ռեսուրսներ է ձեռք բերում, բայց կանգնում է համախմբուածութիւնը կորցնելու վտանգի առաջ. այն յարմարաւետութիւն է ձեռք բերում, բայց կանգնում է լրջութիւնը կորցնելու վտանգի առաջ. այն տեսանելիութիւն է ձեռք բերում, բայց կանգնում է շարունակականութիւնը կորցնելու վտանգի առաջ։
Սփիւռքը չի կարող ընկալուել որպէս մնայուն կառոյց
Այս պահին պէտք է տալ մի աւելի հիմնարար հարց. Ինչի՞ համար է սփիւռքը։
Շատ յաճախ հայերը խօսում են սփիւռքի մասին այնպէս, կարծես այն մշտական ազգային կառուցուածք լինի, կարծես աշխարհասփռուածութիւնն ինքնին կայուն քաղաքակրթական ճակատագիր լինի։ Սա հսկայական սխալ է։ Սփիւռքը հայրենիք չէ։ Այն հայրենիքի փոխարինող չէ։ Այն նոյնիսկ, ամենախոր իմաստով, առողջ ազգի նորմալ վիճակ չէ։ Այն արտակարգ պատմական վիճակ է՝ մի վիճակ, որը ծնուել է ունեզրկումից, կոտորածից, աքսորից, պետականութեան կորստից եւ հարկադիր կամ կիսահարկադիր գաղթի կրկնուող ալիքներից։
Սփիւռքը կարող է գոյատեւել սերունդներ շարունակ, բայց այն չի կարող ընդունուել որպէս մշտական ռազմավարական հորիզոն։ Ինքն իրեն թողնուած՝ այն չորանում է։ Դրա արտաքին պատեանները կարող են տպաւորիչ մնալ՝ եկեղեցիներ, կազմակերպութիւններ, խնջոյքներ, դպրոցներ, յիշատակի միջոցառումներ, յարգուած նուիրատուներ, հպարտ հռետորաբանութիւն, բայց դրա ներքին կենսունակութիւնը աստիճանաբար չորանում է։ Լեզուն քայքայւում է։ Օտարամուսնութիւնները շատանում են։ Յիշողութիւնը դառնում է ծիսական։ Հաստատութիւնները դառնում են խնամակալական, այլ ոչ թէ ստեղծագործական։ Ժողովուրդը մնում է էթնիկ անունով, բայց աւելի ու աւելի քիչ՝ ազգային ձեւաւորմամբ։
Հետեւաբար, սփիւռքը պէտք է դիտարկել որպէս միայն ժամանակաւոր ազգային յենարան։ Այն նման է ծառի ճիւղի կամ սերմի, որը դրւում է օտար հողի մէջ՝ այն կենդանի պահելու համար, մինչեւ կրկին արմատաւորուի իր սեփական հողում։ Այն կարող է որոշ ժամանակ գոյատեւել այլուր։ Այն կարող է նոյնիսկ տերեւներ տալ։ Բայց եթէ ճիւղը մոռանայ ծառը, կամ եթէ սերմը սկսի պատկերացնել ծաղկամանը որպէս իր մշտական հող, ապա անկումը դառնում է միայն ժամանակի հարց։
Ահա թէ ինչու սփիւռքահայ կեանքի կենտրոնական կողմնորոշման սկզբունքը պէտք է լինի դէպի Հայաստան վերադառնալը։
Սա չի նշանակում, որ իւրաքանչիւր հայ պէտք է անմիջապէս վաճառի իր տունը, հաւաքի ճամպրուկը եւ վաղը առաւօտեան տեղափոխուի Հայաստան։ Նման կարգախօսները լուրջ չէն։ Սակայն դա նշանակում է, որ իւրաքանչիւր սփիւռքեան հաստատութիւն, իւրաքանչիւր հայկական դպրոց, իւրաքանչիւր եկեղեցի, իւրաքանչիւր քաղաքական կազմակերպութիւն, իւրաքանչիւր մեդիահարթակ եւ իւրաքանչիւր ընտանիք պէտք է զարգացնի Հայաստանի հետ կապերի կայուն, աստիճանական եւ կառուցուածքային խորացում։
Հայը, ով երբեք չի այցելել Հայաստան, պէտք է այցելի Հայաստան։ Հայը, ով հազուադէպ է այցելում, պէտք է աւելի յաճախ այցելի։ Հայը, ով յաճախ է այցելում, պէտք է հաստատի անձնական, մասնագիտական, կրթական կամ տնտեսական կապեր։ Հայը, ով արդէն իսկ ունի նման կապեր, պէտք է խորացնի դրանք։ Հայ ընտանիքը, որն իր երեխային ուղարկում է հայկական դպրոց, բայց չունի որեւէ կենդանի կապ Հանրապետութեան հետ, պէտք է սկսի կառուցել այդ կապը։ Գործարարը պէտք է ներդրում կատարի։ Ուսանողը պէտք է որոշ ժամանակ սովորի այնտեղ։ Մասնագէտը պէտք է ցանցեր ստեղծի։ Ընտանիքը պէտք է հաստատի ճանապարհորդութեան, սեփականութեան, բարեգործութեան, գործընկերութեան կամ ծառայութեան որոշակի ռեժիմ։
Ամփոփելով՝ սփիւռքահայերը չպէտք է պարզապէս վերացականօրէն «հոգ տանեն» Հայաստանի մասին։ Նրանք պէտք է աստիճանաբար կապէն իրենց կեանքը նրան։
Եթէ սփիւռքը դէպի Հայաստան ռազմավարական ուղղութիւն չունի, ապա այն չի պահպանում ազգը, այլ պարզապէս երկարաձգում է ցրուածութիւնը։
Լոս Անջելեսը նոր կենտրոնն է, քանի որ այն ժառանգել է եւ՛ ուժ, եւ՛ փխրունութիւն
Լոս Անջելեսը դարձել է հայկական սփիւռքի նոր մայրաքաղաքը հէնց այն պատճառով, որ համատեղում է մի շարք առանձնայատկութիւններ, որոնք այժմ համեմատելի մասշտաբով ոչ մի այլ կենտրոնները չունեն։ Այն ունի թուաքանակ։ Այն ունի խտութիւն։ Այն ունի հաստատութենական ժառանգութիւն։ Այն ունի նոր ներգաղթ։ Այն ունի հարստութիւն։ Այն ունի լրատուամիջոցներ։ Այն ունի կրթական եւ կազմակերպչական ենթակառուցուածքներ։ Եւ, ամենակարեւորը, այն դարձել է հանդիպման վայր հին սփիւռքահայերի եւ Հայաստանից եկած գաղթականների միջեւ։ Գլենդելը գիտական ուսումնասիրութիւններում նկարագրուել է որպէս էթնոբուրբ՝ զգալի հայկական ժողովրդագրական եւ քաղաքացիական ներկայութեամբ, եւ մի ուսումնասիրութիւն նշում է, որ ամերիկահայերը կազմում են Գլենդելի բնակչութեան կեսից աւելին։
Սակայն Լոս Անջելեսը նաեւ մարմնաւորում է նոր սփիւռքի փխրունութիւնը։ Նա այն վայրն է, որտեղ հայկական կեանքն ամենատեսանելին է, բայց նաեւ այն վայրը, որտեղ դրա երկարաժամկէտ գոյատեւումը կէնթարկուի ամենադաժան փորձութեանը։ Մենք չպէտք է թուային զանգուածը շփոթենք ազգային կայունութեան հետ։ Համայնքը կարող է մեծանալ չափսերով՝ միաժամանակ ներսից թուլանալով։ Այն կարող է կուտակել բիզնեսներ, եկեղեցիներ, դպրոցներ եւ բարեգործական կազմակերպութիւններ՝ միեւնոյն ժամանակ ձախողուելով սերնդէ սերունդ փոխանցման գործում։ Այն կարող է աղմկոտ դառնալ՝ առանց արմատաւորուելու։
Սա է հայկական Լոս Անջելեսի պարադոքսը. այն բաւականաչափ հզօր է սփիւռքը առաջնորդելու համար, բայց բաւականաչափ կարգապահ չէ դա ինքնաբերաբար անելու համար։
Ամերիկեան միջավայրն աւելի վտանգաւոր է ձուլման համար, քան շատ հայեր խոստովանում են
Որոշ հայերի շրջանակներում դեռեւս կայ զգացմունքային միտում՝ կարծելու, թէ քանի որ Միացեալ Նահանգները թոյլատրում է բաց էթնիկ ինքնակազմակերպում, այստեղ հայերի շարունակականութիւնն ապահւուած է։ Այդ վստահութիւնը անհիմն է։ Իրականում ամերիկեան միջավայրն աւելի վտանգաւոր է ձուլման համար, քան այն միջավայրը, որին պատմականօրէն մեր համայնքները բախուել են Լիբանանում, Սիրիայում կամ Իրանում։
Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ ձուլումը միայն հանդուրժողականութեան կամ ճնշման հարց չէ։ Այն հարց է, թէ արդեօք ընդունող հասարակութիւնը տեղ է թողնում խիտ համայնքային շարունակականութեան համար։ Լիբանանում, Սիրիայում եւ Իրանում հայերը յաճախ ապրում էին որպէս յստակ սահմանազատուած համայնքներ՝ իրենց սեփական դպրոցներով, եկեղեցիներով, կուսակցութիւններով, վեհարաններով, ամուսնական շրջանակներով եւ առօրեայ հաւաքական կեանքի խիտ ձեւերով։ Կրոնական տարբերութիւնը, լեզուական տարբերութիւնը եւ համայնքային սահմանները նպաստում էին քայքայման դանդաղեցմանը։ Այդ հասարակութիւնները միշտ չէին հեշտացնում կեանքը, այլ յաճախ դժուարացնում էին լիարժէք իւրացումը։ Տարբերութիւնն ինքնին կարող էր ծառայել որպէս պատնէշ։
Ամերիկան գործում է այլ կերպ։ Այն հռետորաբանօրէն գովաբանում է էթնիկ պատկանելութիւնը, մինչդեռ կառուցուածքային առումով այն լուծարում է այն։ «ձուլման կաթսան» սովորաբար չի պահանջում անյապաղ յանձնուել, այլ խրախուսում է աստիճանական նօսրացումը։ Առաջին սերունդն աշխատում է։ Երկրորդ սերունդը թարգմանում է։ Երրորդ սերունդը յիշում է ընտրողաբար։ Չորրորդ սերունդը յաճախ ժառանգում է խոհանոց, ազգանուններ եւ կարօտ, բայց ոչ լեզու, հաստատութենական հաւատարմութիւն կամ քաղաքակրթական կարգապահութիւն։
Միացեալ Նահանգներում եւրոպական ծագում ունեցող հիմնական խմբերի պատմական փորձը ուսանելի է։ Մարդահամարի տուեալները ցոյց են տալիս, որ 2022 թուականին մօտ 41.1 միլիոն ամերիկացի յայտնել է գերմանական, 30.7 միլիոնը՝ իռլանդական, եւ 16 միլիոնը՝ իտալական ծագման մասին։ Այնուամենանիւ, աւելի լայն լեզուական տուեալները պատմում են աւելի խորը պատմութիւն. անգլերենը գերիշխում է Միացեալ Նահանգների կեանքում, եւ մարդահամարի հաշուետուութիւնները ցոյց են տալիս, որ ամերիկացիների մեծ մասը տանը խօսում է միայն անգլերեն։ Ահա թէ ինչպէս է գործում ձուլումը Ամերիկայում։ Ծագումնաբանութիւնը իբր թէ գոյատեւում է, սակայն իսկական էթնիկ պատկանելութիւնը, համայնքային առանձնացուածութիւնը եւ ժառանգական լեզուն մեծ մասամբ վերացել են։
Սա է Ամերիկայի հայերի համար իրական նախազգուշացումը։ Վտանգն այն չէ, որ մեր երեխաները կը սկսէն ատել հայ լինելը։ Վտանգն այն է, որ նրանք հայկականութիւնը կընկալէն որպէս բազմաթիւ ընտրովի ածականներից մէկը՝ յուզականօրէն հաճելի, երբեմն նաեւ ցուցադրական, բայց սոցիալապէս ոչ պարտաւորեցնող։ Ձուլման այս ձեւն աւելի մահացու է, քան բացայայտ թշնամանքը, որովհետեւ անվնաս է թւում, մինչդեռ ժողովրդին դատարկում է էութիւնից։
Լոս Անջելեսում հայկական խնդիրը մշակոյթի պակասը չէ, այլ համախմբուածութեան եւ ազգային ուղղուածութեան բացակայութիւնը
Սխալ կը լինի ասել, թէ Լոս Անջելեսում հայկական մարտահրաւէրը մշակութային գործունէութեան պակասն է։ Ընդհակառակը։ Հարաւային Կալիֆոռնիայում հայկական «մշակոյթի» պակաս չկայ։ Կան տասնեակներ, նոյնիսկ հարիւրաւոր հաստատութիւններ, ծրագրեր եւ նախաձեռնութիւններ, որոնք նուիրուած են հայկական համայնքային կեանքի այս կամ այն կողմին՝ պարի խմբեր, երգչախմբեր, լեզուի դասընթացներ, շաբաթօրեայ դպրոցներ, մարզական ծրագրեր, եկեղեցական միջոցառումներ, սկաուտներ, ուսանողական միութիւններ, մշակութային կենտրոններ, յիշատակի միջոցառումներ, մեդիա հարթակներ եւ գեղարուեստական ծրագրեր։ Հայկական մշակոյթը, տեսանելի եւ կազմակերպուած մշակութային արտայայտութեան նեղ իմաստով, բացակայ չէ։
Բայց մշակոյթն ինքնին բաւարար չէ։
Ազգը չի յարատեւում միայն այն պատճառով, որ կազմակերպում է պարային ներկայացումներ, լեզուի դասընթացներ եւ յիշատակի հաւաքոյթներ։ Այն յարատեւում է, երբ այդ միջոցառումները միահիւսւում են աւելի լայն ազգային շրջանակի մէջ, երբ դրանք կազմում են ոչ թէ բարի մտադրութիւնների ցրուած հաւաքածու, այլ փոխանցման, կարգապահութեան եւ զօրահաւաքի համակարգուած մեխանիզմ։ Ահա այստեղ է, որ հայկական Լոս Անջելեսը մնում է թերի։
Խնդիրն այն չէ, որ Լոս Անջելեսի հայերը չէն կարողացել պահպանել մշակութային ձեւերը։ Խնդիրն այն է, որ այդ ձեւերը չափազանց յաճախ գոյութիւն ունեն մասնատուած եւ անհամակարգ ձեւով՝ կտրուած միաւորող ազգային օրակարգից եւ պատմական ուղղութիւնից։ Մեկ հաստատութիւն դասաւանդում է Հայոց լեզու։ Մեկ այլ հաստատութիւն դասաւանդում է պար։ Մեկը կազմակերպում է երիտասարդական սպորտաձեւեր։ Մեկը՝ դասախօսութիւններ։ Մեկը՝ դրամահաւաք։ Մեկը՝ եկեղեցական կեանք։ Սակայն չափազանց յաճախ այս ջանքերը չէն միաւորւում մէկ քաղաքակրթական նախագծի մէջ։ Դրանք համակեցութիւն ունեն, բայց միշտ չէ, որ գործում են որպէս մէկ ազգային օրգանիզմի մասեր։
Արդիւնքում համայնքը յաճախ ստեղծում է ակտիւութիւն՝ առանց բաւարար ազգային համախմբուածութիւն ձեւաւորելու։ Այն ստեղծում է մասնակցութիւն՝ առանց պարտադիր կերպով ձեւաւորում ապահովելու։ Այն ստեղծում է իրադարձութիւններ՝ առանց միշտ ուղղութիւն տալու։ Այն պահպանում է խորհրդանիշներ՝ առանց յուսալիօրէն փոխանցելու կարգապահ ըմբռնում այն մասին, թէ ինչի համար է հայկական կեանքը, ուր պէտք է այն տանի եւ ինչ պարտաւորութիւններ է դնում։
Ահա թէ ինչու նոյնիսկ մեծ, ակտիւ եւ տեսանելիօրէն մշակութային հայ բնակչութիւնը կարող է ռազմավարական առումով թոյլ մնալ։ Ժողւուրդը կարող է ունենալ առատ հաստատութիւններ, բայց միեւնոյն ժամանակ չունենալ այն ներքին համակարգումը, որն անհրաժեշտ է թուաքանակը կազմակերպուած ուժի վերածելու համար։ Այն կարող է ունենալ բազմաթիւ մշակութային դրսեւորումներ, բայց չկարողանայ ստեղծել ընդհանուր ազգային պատմութիւն, որը բաւականաչափ ուժեղ կը լինի յաջորդ սերունդ ձեւաւորելու համար։ Նման պայմաններում «մշակոյթը» ռիսկի է դիմում դառնալու առանձին ներկայացումների հաւաքածու, այլ ոչ թէ ազգային շարունակականութեան միասնական մեխանիզմ։
Լոս Անջելեսը չի տառապում հայկական մշակութային կեանքի պակասից։ Այն տառապում է այդ կեանքը կրող ուժերի միջեւ բաւարար համախմբուածութեան բացակայութիւնից եւ դրանք միաւորող յստակ, կազմակերպչական ազգային նպատակի բացակայութիւնից։ Հետեւաբար, իրական մարտահրաւէրը պարզապէս հայկական մշակոյթը պահպանելը չէ, այլ հայկական հաստատութիւնները, ծրագրերը եւ էներգիան ընդհանուր հայակենտրոն ազգային շրջանակի մէջ միաւորելը։ Միայն այդ դէպքում մշակոյթը կարող է դառնալ ոչ միայն ինքնութեան արտայայտութիւն, այլեւ շարունակականութեան գործիք։
Արեւմտահայերենի եւ արեւելահայերենի վերաբերեալ բանավէճը սխալ է ձեւակերպւում
Ժամանակակից հայկական դիսկուրսի ամենաանյաջող սովորութիւններից մէկն այն է, որ լեզուն չափազանց յաճախ ներկայացւում է որպէս խմբակցային ինքնապահպանման ասպարէզ, այլ ոչ թէ ազգային համախմբման միջոց։ Արեւմտահայերենի անկման վերաբերեալ մտահոգութիւնը իրական է եւ հասկանալի։ Սակայն այդ արդար մտահոգութիւնից ելնելով՝ որոշ շրջանակներ գալիս են սխալ ռազմավարական եզրակացութեան։ Նրանք վարւում են այնպէս, կարծես սփիւռքի առջեւ ծառացած կենտրոնական լեզուական հարցը արեւմտահայերենի պահպանումն է՝ հայերենից որպէս ամբողջութիւնից առանձին։
Այդ մօտեցումը կարող է բխել հասկանալի պատմական զգացմունքներից, բայց ներկայիս ժողովրդագրական պայմաններում այն ռազմավարական առումով սխալ է։
Վտանգուած ազգի առաջին պարտականութիւնը իր երեխաներին հայ պահելն է, այլ ոչ թէ բարբառային տարբերակումը հեղինակութեան մարտադաշտի վերածելը։ Յատկապէս Լոս Անջելեսում, որտեղ համայնքը վերափոխուել է Հայաստանի Հանրապետութիւնից եւ հետխորհրդային հայկական աշխարհից եկած ներգաղթեալների կողմից, ցանկացած դիրքորոշում, որը անուղղակիօրէն արեւելահայերէնը դիտարկում է որպէս երկրորդական կամ պակաս իսկական ազգային լեզու, ոչ միայն նեղ ու գաւառական է, այլեւ ազգային առումով վտանգաւոր։ Այն օտարացնում է հէնց այն հայերին, որոնց ժամանումը Լոս Անջելեսը դարձրել է սփիւռքի կեանքի ժողովրդագրական կենտրոն։ Այն երեխաներին սովորեցնում է Հայոց լեզուն կապել ներքին վէճի հետ։ Եւ մասնիկը շփոթում է ամբողջի հետ։
Աւելին, երբ հարցը տեղադրւում է վերադարձի եւ Հայաստանի հետ վերամիաւորման աւելի լայն ռազմավարական շրջանակում, հարցի ներկայիս ձեւակերպումն աւելի անպաշտպանելի է դառնում։ Եթէ ազգային ապագան պահանջում է սփիւռքահայերի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ յարաբերութիւնների աստիճանական ամրապնդում, ապա հետեւում է, որ դէպի Հայաստան տանող ընդհանուր լեզուական կամուրջը պէտք է ամրապնդուի, ոչ թէ թուլանայ։
Դա վկայում է մի պարզ, բայց քաղաքականապէս անյարմար ճշմարտութիւն. մեր երեխաներին նախ պէտք է սովորեցնել միասնականացուած գրական արեւելահայերէն՝ այնպէս, ինչպէս այն խօսւում եւ գրւում է Հայաստանի Հանրապետութիւնում։ Նախ՝ ոչ թէ այն պատճառով, որ արեւմտահայերէնը արժէք չունի, եւ ոչ թէ այն պատճառով, որ դրա գրական ու պատմական ժառանգութիւնն անկարեւոր է, այլ որովհետեւ ազգային առաջնահերթ կարիքն այն է, որ ապագայ սփիւռքահայերը կարողանան լեզուական առումով գործել հայկական պետութեան, հայկական հասարակութեան, հայկական հաստատութիւնների եւ իրենց հայրենիքում գոյութիւն ունեցող հայկական իրականութեան հետ անմիջական կապի մէջ։
Միայն այդ հիմքը դնելուց յետոյ արեւմտահայերենի պահպանումը պէտք է դիտարկել որպէս երկրորդական եւ հարստացնող խնդիր։
Ահա թէ որն է տրամաբանական ազգային յաջորդականութիւնը. նախ՝ հայերէնը, նախ՝ Հայաստանի հետ կապուած հայերէնը, ապա՝ բարբառի պահպանումը։ Ներկայիս պայմաններում այդ կարգը շրջելը ռազմավարական առումով անհեթեթ է։ Մեր պահի ողբերգութիւնն այն է, որ Լոս Անջելեսում շատ հայ երեխաներ արագօրէն շարժւում են դէպի անգլերենի գերիշխանութիւն, մինչդեռ մեծահասակները վիճում են, թէ որ հայերենի չխօսելու համար նրանք պէտք է մեղաւոր զգան։
Իրական խնդիրն աւելի լայն է՝ դաստիարակել հայախօս երեխաներ, հայ գրագէտ ընտանիքներ, հայագիտութեանը ընդունակ հաստատութիւններ եւ հայկական հանրային մշակոյթ, որտեղ լեզուի երկու հիմնական ժամանակակից չափանիշներն էլ կը դիտարւկեն որպէս ազգային արժեքներ, բայց որտեղ պետական շարունակականութեան լեզուն՝ ստանդարտացուած արեւելահայերէնը, առաջնահերթութիւն կ’ունենայ, որովհետեւ այն Հանրապետութեան կենդանի լեզուական կամուրջն է։ Լեզուական քայքայման եզրին կանգնած ազգը չի կարող իրեն թոյլ տալ շքեղ վէճեր։
Սփիւռքի հին մոդելը չի կարող պարզապէս ներմուծուել, բայց նաեւ չի կարող մերժուել
Ոմանք կը պնդեն, որ հին Մերձաւոր(կամ միջին) Արեւելքի սփիւռքը չի կարող լինել մեր մոդելը, քանի որ նրա սոցիալական պայմաններն այլեւս գոյութիւն չունեն։ Դա մասամբ ճիշտ է։ Լոս Անջելեսը Բեյրութ չէ։ Ամերիկեան արւարձանները Բուրջ Համուդ չէն։ Պետութիւնը, դասակարգային կառուցուածքը, քաղաքային աշխարհագրութիւնը եւ մշակութային ճնշումները՝ բոլորը տարբեր են։
Այնուամենանիւ, յիմարութիւն կը լինի անտեսել հին սփիւռքի տուած հիմնական դասը. հայկական կեանքը գոյատեւում է այնտեղ, որտեղ հաստատութիւնները բաւականաչափ խիտ են առօրեայ կեանքը կազմակերպելու համար։ Պատմական սփիւռքի համայնքների յաջողութիւնը միայն հռետորաբանութիւնից չէր բխում։ Այն գալիս էր դպրոցներից, որոնք ամէն օր սերունդներ էին ձեւաւորում, եկեղեցիներից, որոնք պարզապէս արարողակարգային չէին, թերթերից, որոնք կարծիք էին ձեւաւորում, քաղաքական կազմակերպութիւններից, որոնք պահանջում էին կարգապահութիւն, եւ թաղամասերից, որտեղ հայ լինելը երկրորդական ինքնութիւն չէր։
Լոս Անջելեսն ունի բազմաթիւ հայկական հաստատութիւններ, բայց դրանցից չափազանց շատերը դեռեւս գործում են աւելի փոքր համայնքին համապատասխանող մասշտաբով եւ մտածելակերպով։ Քաղաքը եւ նրա շրջակայ հայ բնակչութիւնը զգալիօրէն աճել են, բայց համայնքի կազմակերպչական երեւակայութիւնը համընթաց չի եղել այդ տեմպին։ Մենք ունենք աւելի շատ հայեր, քան նախկինում, բայց ոչ համապատասխան աւելի շատ դպրոցներ, ոչ համապատասխան աւելի ուժեղ երիտասարդական խողովակներ, ոչ համապատասխան աւելի մեծ հայալեզու գիտելիք, ոչ համապատասխան աւելի ուժեղ լրատուամիջոցներ եւ ոչ համապատասխան աւելի լուրջ քաղաքացիական համակարգում։ Շատ դէպքերում մենք ժառանգել ենք կազմակերպութիւններ, բայց չենք ընդլայնել դրանք՝ համապատասխանեցնելով մեր առջեւ դրուած ազգագրական իրականութեանը։
Սա հայկական Լոս Անջելեսի ամենաքիչ քննարկուած ձախողումներից մէկն է՝ աճ առանց համապատասխան հաստատութենական արդիականացման։
Մեր հաստատութիւնները լճացել են, մինչդեռ բնակչութիւնն աճել է
Եթէ Լոս Անջելեսն իսկապէս հայկական սփիւռքի մայրաքաղաքն է, ապա պէտք է տալ մի սթափեցնող հարց. ինչո՞ւ է այդ մայրաքաղաքի ենթակառուցուածքն այդքան յաճախ թւում թերակատար։ Ինչո՞ւ են այդքան շատ կազմակերպութիւններ դեռեւս գործում դասական ենթազանգուածների պահապանների նման, այլ ոչ թէ զանգուածային ազգային համայնքի ճարտարապետների պէս։ Ինչո՞ւ դեռեւս կայ այդքան շատ կրկնօրինակում, այդքան շատ ինքնագոհութիւն, այդքան քիչ համակարգում եւ այդքան քիչ տուեալահէն ծրագրաւորում։
Սա պարզապէս կառավարչական քննադատութիւն չէ։ Սա քաղաքակրթական քննադատութիւն է։ Հաստատութիւններն այն միջոցն են, որոնցով ժողովուրդը բնակչութիւնը վերածում է ուժի։ Եթէ մեր դպրոցները չէն կարող բաւարար քանակութեամբ երեխաներ ընդունել, եթէ մեր եկեղեցիները չէն կարող բաւարար չափով կենդանի հաւատարմութիւն ներշնչել, եթէ մեր կազմակերպութիւնները չէն կարող հայաստանից նոր եկողներին ինտեգրել ընդհանուր կառոյցների մէջ, եթէ մեր լրատուամիջոցները չէն կարող ձեւաւորել միասնական հանրային միտք, եթէ մեր երիտասարդական հաստատութիւնները չէն ընդլայնւում հրատապութեան զգացումով, ապա Լոս Անջելեսը կը մնայ խորհրդանշական մայրաքաղաք, այլ ոչ թէ արդիւնաւետ մայրաքաղաք։
Իսկական մայրաքաղաքը ոչ միայն բնակչութիւն է ընդունում, այլեւ կազմակերպում է այն։
Եւ այստեղ ի յայտ է գալիս մէկ այլ խնդիր. Լոս Անջելեսի շատ հայկական հաստատութիւններ դեռեւս իրենց դերը պատկերացնում են հիմնականում ժառանգուած ենթահամայնքների պահպանման և ոչ թէ նոր սփիւռքեան սինթեզի ձեւաւորման մէջ։ Սակայն նոր հայկական Լոս Անջելեսը չի կարող կառուցուել որպէս առանձին յիշողութիւնների թանգարան։ Այն պէտք է դառնայ բաւականաչափ տարողունակ քաղաքական, լեզուական, կրթական եւ մշակութային շրջանակ՝ իր մէջ ներառելու հին սփիւռքից ցեղասպանութիւնի վերապրողների ժառանգներին, խորհրդային եւ հետխորհրդային Հայաստանից եկածներին, Ռուսաստանից և Ուկրայինայից նորեկներին, հայախօս մասնագէտներին, աշխատաւոր դասի ընտանիքներին, խառը ծագում ունեցող ընտանիքներին եւ աւելի ու աւելի մեծ թուով ամերիկածին երիտասարդներին։ Հին հաստատութիւնները յաճախ տիրապետում են, թէ ինչպէս պահպանել իրենց շրջանակները, սակայն աւելի քիչ յաջողակ են եղել ամբողջական համայնք կազմակերպելու գործում։
Եթէ Լոս Անջելեսը մայրաքաղաքն է, ապա նրա հաստատութիւնները պէտք է դառնան հայաստանակենտրոն
Երբ ընդունում ենք, որ Սփիւռքը ինքնանպատակ չէ, այլ ժամանակաւոր ազգային պայման, որի լեգիտիմութիւնը հիմնուած է Հայաստանի հզօրացման վրայ, հետեւում է յաջորդ եզրակացութիւնը։ Սփիւռքեան հաստատութիւնները այլեւս չպէտք է յաջողութիւնը սահմանեն միայն տեղական մասնակցութեամբ, դրամահաւաքի ընդհանուր թուերով, խնջոյքների մշակոյթով կամ խորհրդանշական էթնիկ պահպանմամբ։ Դրանք պէտք է գնահատուեն այն չափով, թէ որքանով են մեծացնում հայերի իրական, ապրուած եւ հաւաքական կապը Հայաստանի հետ։
Սա նշանակում է, որ հայաստանակենտրոն ծրագրաւորումը պէտք է դադարի երկրորդական լինելուց եւ դառնայ առաջնահերթական։
Հայկական դպրոցները չպէտք է պարզապէս «սովորեցնեն Հայաստանի մասին»։ Դրանք պէտք է պատրաստեն շրջանաւարտներ, որոնք կարող են գործել հայերէնով, ճանապարհորդել Հայաստանում, սովորել այնտեղ, աշխատել այնտեղ եւ պատկերացնել ապագայի լուրջ յարաբերութիւններ Հանրապետութեան հետ։ Եկեղեցիները չպէտք է խօսէն Հայաստանի մասին միայն աղէտի պահերին, այլեւ որպէս համայնքային կեանքի շարունակական առանցք։ Երիտասարդական կազմակերպութիւնները պէտք է կառուցէն կրկնուող, կառուցուածքային եւ խորացող ներգրաւուածութիւն Հայաստանի հետ, այլ ոչ թէ միանուագ սենտիմենտալ ուղեւորութիւններ։ Մասնագիտական ցանցերը պէտք է ստեղծէն ուղիներ փորձուսման, առեւտրի ձեւաւորման, ներդրումների, խորհրդատուութեան, տեղափոխման տարբերակների եւ երկարաժամկէտ գործընկերութիւնների համար։ Լրատուամիջոցները պէտք է նորմալացնեն Հայաստանին ուղղուած կեանքի ընտրութիւնները, այլ ոչ թէ դրանք ներկայացնեն որպէս բացառիկ։
Հաստատութենական հարցն այլեւս այն չէ, թէ արդէօք սփիւռքահայերը սիրում են Հայաստանը։ Մեծ մասը սիրում է, գոնէ զգացմունքային մակարդակում։ Հարցն այն է, թէ արդէօք մեր հաստատութիւնները այդ զգացմունքը վերածում են կառուցուածքի։
Շատ յաճախ՝ ոչ։
Հայաստանի ներկայ ռեժիմը խորացնում է պառակտումը, այլ ոչ թէ բուժում այն
Այս հաստատութենական ձախողումն աւելի վտանգաւոր է դառնում Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան կողմից առաջ մղուող գաղափարախօսութեան լոյսի ներքոյ։ Փաշինեանը հրապարակաւ առաջ է մղել այն, ինչ ինքն անուանում է «Իրական Հայաստանի» դոկտրին, այդ թւում՝ 2025 թուականի վերջի պաշտօնական ելոյթներում եւ կրկին 2026 թուականի հանրային ուղերձներում։ Պաշտօնական լուսաբանման մէջ այս դոկտրինը ներկայացւում է որպէս պատմութեան մէջ արմատաւորուած եւ ներկայիս Հանրապետութեան ու դրա գործող պետական շրջանակի վրայ կենտրոնացած գաղափար։ Անկախ նրանից, թէ ինչպէս այն անուանենք, դրա հետեւանքը եղել է ազգային երեւակայութեան նեղացումը եւ շատ հայերի աչքում Հանրապետութեան ու Սփիւռքի միջեւ հայեցակարգային տարանջատման խորացումը։
Նրա պաշտպանները սա ներկայացնում են որպէս ռեալիզմ։ Սակայն, անկախ նրանից, թէ այն ինչ պիտակ է կրում, քաղաքական արդիւնքը նոյնն է. սփիւռքահայերի կապուածութիւնը, պատմական պահանջները եւ ազգային բնազդները աւելի ու աւելի են դիտարկւում ոչ թէ որպէս ինտեգրման ենթակայ ռազմավարական արժեքներ, այլ որպէս կառավարելի, ընտելացուող կամ մի կողմ դրուող էներգիաներ։ Կառավարութիւնը, որը սովորեցնում է հայերին նեղացնել իրենց ազգային հորիզոնը ռեժիմի կողմից հաստատուած բանաձեւով, չի բուժում ցրուածութիւնը, այլ նորմալացնում է այն։
Ահա թէ ինչու սփիւռքի հաստատութիւնները չպէտք է արձագանքէն այս գաղափարախօսական շեղմանը՝ դառնալով աւելի հանգիստ, աւելի զգոյշ կամ աւելի անտարբեր։ Նրանք պէտք է անեն հակառակը։ Եթէ Հայաստանի ներկայ կառավարութիւնն առաջ է մղում Հանրապետութիւնը սփիւռքից բաժանող գաղարփարներ, ապա սփիւռքի հաստատութիւններն առաւել մեծ պարտաւորութիւն ունեն հակազդելու դրան՝ ուժեղացնելով հայաստանակենտրոն ծրագրերը, աւելի խորացնելով մարդկանց միջեւ ինտեգրումը, աւելի ամրապնդելով կրթական կապերը, մեծացնելով ուսանողական փոխանակումները, ներդրումները, այցելութիւնները, գործընկերութիւնները, Հայոց լեզուի աւելի լաւ իմացութիւնը եւ մէկ անբաժանելի հայկական ազգային մարմնի գաղափարի պնդումը։
Ռեժիմի մղած ազգային գաղափարախոսութեան դեմ պայքարի պատասխանը պէտք է լինի աւելի լայն, աւելի խոր եւ աւելի անզիջում հայակենտրոնութիւնը։
Լոս Անջելեսը կարող է դառնալ աւելին, քան պարզապէս ապաստան
Կայ եւս մէկ սխալ, որը հայերը երբեմն անում են Լոս Անջելեսի մասին խօսելիս. մենք այն նկարագրում ենք այնպէս, կարծես դրա նշանակութիւնը միայն ժողովրդագրական է։ Բայց այս չափի, խտութեան եւ տեսանելիութեան համայնքը կարող է շատ աւելին անել, քան պարզապէս մնացորդներ պահպանել։ Այն կարող է ուժ արտադրել։
Լոս Անջելեսը կարող է համաշխարհային մակարդակով ձեւաւորել հայկական լրատուամիջոցների նառատիվներ։ Այն կարող է ազդել բարեգործական առաջնահերթութիւնների վրայ։ Այն կարող է ստեղծել գիտական, գրական, զուարճանքի եւ քաղաքականութեան ցանցեր։ Այն կարող է պատրաստել հոգեւորականներ, ուսուցիչներ, կազմակերպիչներ եւ մտաւորականներ։ Այն կարող է հիմք դառնալ Հայաստան-Սփիւռք երկարատեւ փոխանակման համար։ Այն կարող է օգնել սահմանելու այն պայմանները, որոնցով Սփիւռքը կապուած կը լինի Հայաստանի Հանրապետութեան հետ։ Այն նաեւ կարող է ծառայել որպէս այն հիմնական վայր, որտեղ նոր պատմական պայմաններում վերանայւում է միասնական ժամանակակից հայկական ինքնութիւնը։
Սակայն դա ինքնաբերաբար չի լինելու։ Լոս Անջելեսի հայերը պէտք է դադարեն իրենց մասին մտածել միայն որպէս յաջողակ գաղթականների խումբ եւ սկսէն իրենց մասին մտածել որպէս ազգային պատասխանատուութեան կրողներ։ Դա նշանակում է գործել ոչ թէ որպէս բարգաւաճ թափառականը, այլ աւելի շուտ որպէս ցրուած ազգ։
Բարգաւաճ թափառականը հարցնում է, թէ ինչպէս պահպանել սովորոյթները։
Ցրուած ազգը հարցնում է, թէ ինչպէս ապահովել շարունակականութիւնը, ինքնիշխանութիւնը եւ կազմակերպուած կոլեկտիւ կեանքը սերնդից սերունդ։
Տարբերութիւնն այստեղ ամէն ինչ է։
Հայաստանի Հանրապետութեան հետ յարաբերութիւնները պէտք է վերակենտրոնացուէն
Քանի որ Լոս Անջելեսն այժմ արտացոլում է նոր սփիւռքը, այն պէտք է վերանայի նաեւ իր յարաբերութիւնները Հայաստանի Հանրապետութեան հետ։ Հին սփիւռքը յաճախ իրեն ընկալում էր որպէս պահապան, բարերար եւ բարոյական վկայ։ Այդ դերերը դեռեւս կարեւոր են։ Սակայն Լոս Անջելեսում Հայաստանում ծնուած հայերի ժողովրդագրական աճը փոխում է հաւասարումը։ Սփիւռքն այլեւս գործ չունի միայն հեռաւոր հայրենիքի հետ, որը բնակեցուած է ուրիշներով։ Աւելի ու աւելի յաճախ հայրենիքն ինքը յայտնուել է հէնց սփիւռքի ներսում։
Սա է պատճառը, որ «սփիւռքահայի» եւ «հայաստանցու» միջեւ ներքին հակադրութիւնն այդքան ապակառուցողական է դարձել։ Դա հնացած տարբերակում է, որը քօղարկւում է որպէս մշակութային նրբութիւն։ Ժողովրդագրական, քաղաքական եւ քաղաքակրթական առումով ապագայ հայկական սփիւռքը չի կարող գոյատեւել, եթէ Հանրապետութեան հայերի հետ վերաբերուի որպէս մշակութային առումով օգտակար, բայց հաստատութենական առումով երկրորդական։ Այն նաեւ չի կարող գոյատեւել, եթէ Հայաստանում ծնուած հայերը մնան կտրուած սփիւռքի հաստատութիւններից։ Լոս Անջելեսը պէտք է դառնայ այն վայրը, որտեղ այս երկու պատմական հոսքերը կը միաւորուեն մէկ ազգային մարմնի մէջ։
Այդ միաձուլումը տեղի չի ունենայ միայն միասնութեան մասին կարգախօսներով։ Այն կը պահանջի ստոյգ յարմարեցում՝ լեզուի ուսուցում, որը համապատասխանեցուած է Հայաստանին՝ միաժամանակ պահպանելով հայ գրագիտութեան աւելի լայն շրջանակը, հաստատութենական ղեկավարութիւն, որն արտացոլում է նոր ժողովրդագրութիւնը, լրատուամիջոցներ, որոնք խօսում են հայկական ներքին բաժանարար գծերի միջով, եւ համայնքային չափանիշներ, որոնք ազգային շարունակականութիւնը գերադասում են հին կարգավիճակային ցոլացումներին։
Լոս Անջելեսի առջև դրուած ընտրութիւնը պատմական է
Լոս Անջելեսն արդէն իսկ հայկական սփիւռքի նոր մայրաքաղաքն է ժողովրդագրական եւ խորհրդանշական առումներով։ Հարցն այն է, թէ արդեօք այն կը դառնայ այդպիսին նաեւ ռազմավարական եւ քաղաքակրթական առումներով։
Եթէ ներկայի միտումները շարունակուեն առանց շտկման, հաւանական արդիւնքը բաւականին պարզ է. մեծ, տեսանելի, բարգաւաճ հայկական ծագում ունեցող բնակչութիւն՝ մասնակի յիշողութեամբ, թուլացած լեզուով, թուլացած հաստատութիւններով եւ Հայաստանի հետ աւելի ու աւելի խորհրդանշական դարձող կապերով։ Այլ կերպ ասած՝ Լոս Անջելեսը կարող է դառնալ հայկական սփիւռքի ամենամեծ թուաքանակային յաջողութեան եւ հայկական սփիւռքի ամենամեծ ձախողման վայրը՝ ազգային ինքնութեան փոխանցման հարցում։
Բայց այդ արդիւնքն անխուսափելի չէ։
Նոյն քաղաքը, որն արագացնում է ձուլումը, նաեւ հնարաւոր է դարձնում ազգային ընդլայնումը։ Նոյն ամերիկեան բաց մթնոլորտը, որը թուլացնում է ինքնութիւնը, նաեւ թոյլ է տալիս հաստատութիւններ կառուցել։ Նոյն ժողովրդագրական փոխակերպումը, որը խաթարել է աւելի հին համայնքային ենթադրութիւնները, նաեւ հումք է առաջարկում նորացուած հայկական ազգային կեանքի համար՝ մի կեանքի, որն աւելի լայն է, քան նախկինում, եւ աւելի սերտօրէն կապուած է հէնց Հայաստանի հետ։
Սակայն դա տեղի կ’ունենայ միայն այն դէպքում, եթէ մենք հրաժարուենք մխիթարական պատրանքներից։
Մենք պէտք է դադարենք բնակչութեան աճը շփոթել ազգային ուժի հետ։
Մենք պէտք է դադարենք սփիւռքը դիտարկել որպէս մշտական ազգային վիճակ։
Մենք պէտք է դադարենք լեզուական բանաւէճերը դիտարկել որպէս ժառանգական վէճեր, մինչդեռ մեր երեխաները սովորում են անգլերեն։
Մենք պէտք է դադարենք քսաներորդ դարի հաստատութիւնների գործելաոճով կիռարել քսանմէկերորդ դարի ժողովրդագրական իրականութեան համար։
Մենք պէտք է դադարենք խօսել այնպէս, կարծես հայկական սփիւռքը դեռեւս պտտւում է հին կենտրոնների շուրջ, որոնք այլեւս նոյն ժողովրդագրական կշիռը չունեն։
Եւ ամենակարեւորը՝ մենք պէտք է դադարենք ենթադրել, որ հայկական շարունակականութիւնն Ամերիկայում ինքն իրեն կը կարգաւորուի։
Դա չի լինելու։
Լոս Անջելեսը հայկական սփիւռքի նոր մայրաքաղաքն է։ Սակայն մայրաքաղաքը պարզապէս այն վայրը չէ, որտեղ ապրում են բազմաթիւ հայեր։ Մայրաքաղաքը այն վայրն է, որտեղ ազգն կազմակերպում է իր ապագան։ Եթէ Լոս Անջելեսը պէտք է արժանանայ այդ կոչմանը, ապա նրա հաստատութիւնները պէտք է հասկանան, որ սփիւռքեան կեանքի նպատակը ոչ թէ ցրուածութիւնը կատարելագործելն է, այլ դրա յաղթահարումը։ Ոչ թէ երեւակայութեամբ։ Ոչ թէ կարգախօսներով։ Ոչ թէ պահանջելով, որ իւրաքանչիւր հայ մէկ գիշերուայ ընթացքում արմատախիլ անի իր կեանքը։ Այլ՝ հայկական կեանքը սերնդէ սերունդ համակարգուած կերպով դէպի Հայաստան ուղղորդելով։
Եթէ մենք լրջօրէն ընդունենք այդ մարտահրաւէրը, Լոս Անջելեսը կարող է դառնալ ոչ թէ հայկական խորութեան գերեզմանոց՝ էթնիկ յաջողութեան փայլուն մակերեսի տակ, այլ այն վայրը, որտեղ ձեւաւորւում է նոր եւ աւելի միասնական հայկական ազգային կեանք՝ այնպիսին, որը Սփիւռքը հասկանում է որպէս ժամանակաւոր պահպանում, իսկ Հայաստանը՝ որպէս մշտական կենտրոն։
Եթէ մենք ձախողենք, պատմութիւնը կարող է արձանագրել, որ հայ ազգը իր ամենամեծ սփիւռքի կենտրոնը կառուցեց հէնց այնտեղ, որտեղ մոռացաւ, թէ ինչի համար էր սփիւռքը։
Մայրաքաղաքը չի սահմանւում միայն թւերով։ Այն սահմանւում է նրանով, թէ արդեօք կարող է թւերը վերածել ճակատագրի, եւ գիտակցի, թէ ինչ է այդ ճակատագիրը։
