Հուրի Մինոյեան
ԵՐԵՒԱՆ — Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջեւ առճակատումն այս շաբաթ աւելի սրուեց։
Սեպտեմբերի 24-ին ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի «Տեղեկատուութեան եւ հասարակայնութեան հետ կապերի կենտրոնը» հրապարակեց «Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու փաստացի ղեկավարի եւ մի շարք բարձրաստիճան հոգեւորականների գործողութիւնների հետեւանքով Եկեղեցում առաջացած ճգնաժամի եւ դրա լուծման ուղիների մասին» զեկոյցը։ Կենտրոնը յայտնել է, որ զեկոյցը պատրաստուել է ՀՀ կառավարութեան 2026-2031 թթ. ծրագրի համաձայն եւ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի անմիջական յանձնարարութեամբ։ Փաստաթուղթն առանձնացնում է 16 խնդիր, որոնք ներկայացւում են որպէս Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներսում առկայ ճգնաժամի վկայութիւն։
Դրանց թւում են հոգեւորականների կուսակրօնութեան ենթադրեալ խախտումները, կամայական կարգապահական միջոցներն ու հոգեւորականներին կարգալոյծ անելը, ֆինանսական անթափանցիկութիւնը, եկեղեցական գոյքի չարաշահումը, հոգեւոր նշանակումների ժամանակ ազգակցական կապերին նախապատուութիւն տալը, խորանի քաղաքականացումը, արտաքին ազդեցութիւնը եւ Եկեղեցու կառավարման հետ կապուած հաստատութենական թերութիւնները։ Զեկոյցում անդրադարձ է կատարւում նաեւ 27 տարի Ազգային-եկեղեցական ժողով չգումարելուն, միասնական եկեղեցական սահմանադրութեան բացակայութեանը եւ հայկական Սփիւռքի թեմերում առկայ պառակտումներին։ Փաստաթուղթն աւարտւում է Եկեղեցու հաստատութենական ճգնաժամի լուծման հինգ քայլից բաղկացած առաջարկուող ճանապարհային քարտէզով։
Forum 18-ի համաձայն՝ օգոստոսի 20-ին հաստատուած կառավարութեան ծրագիրը պարունակում է «Հոգեւոր անվտանգութիւն» խորագրով գլուխ, որտեղ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի հեռացումը կամ պաշտօնաթողութիւնը նշւում է որպէս նպատակ։ Ծրագրում ասւում է, որ կառավարութիւնը ձգտում է Եկեղեցու բարեփոխմանը, դրա քաղաքականացման կանխմանը եւ սահմանուած եկեղեցական ընթացակարգերով կաթողիկոսական տեղապահի ընտրութեանը։
Փաշինեանը յայտարարում է, որ Եկեղեցին «զաւթուած է»
Զեկոյցի հրապարակումից մի քանի ժամ անց Փաշինեանը հրապարակայնօրէն անդրադարձաւ դրան։ Վարչապետը յայտարարեց, որ զեկոյցը պատրաստուել է իր յանձնարարութեամբ, եւ փաստաթղթին ծանօթանալուց յետոյ եկել է այն եզրակացութեան, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցում իրավիճակն աւելի լուրջ է, քան ինքն ի սկզբանէ կարծում էր։
Փաշինեանի խօսքով՝ զեկոյցը ցոյց է տալիս, որ «Հայ Առաքելական Եկեղեցին զաւթուած է Կտրիճ Ներսիսեանի եւ նրան աջակցող մի խումբ հոգեւորականների ու աշխարհականների կողմից»։ Նա հանրութեանը կոչ արեց ընթերցել զեկոյցը եւ յայտարարեց, որ կառավարութիւնը դեռ կ՚անդրադառնայ թեմային։
Մայր Աթոռը մերժում է կառավարութեան զեկոյցը
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինն արձագանգեց կառավարութեան զեկոյցին՝ մերժելով դրա եզրակացութիւնները եւ վիճարկելով Եկեղեցու գործերին պետութեան միջամտութիւնը։ Իր յայտարարութեան մէջ Մայր Աթոռը զեկոյցը թէ՛ բովանդակութեամբ, թէ՛ ձեւով որակեց հակասահմանադրական, հակականոնական եւ հակաօրինական։
Եկեղեցու ներկայացուցիչների համաձայն՝ փաստաթուղթը հիմնուած է նախկինում սոցիալական ցանցերում եւ լրատուամիջոցներում շրջանառուած մեղադրանքների վրայ, իսկ պետական կառոյցի կողմից դրա հրապարակումը միջամտութիւն է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներքին կեանքին։ Մայր Աթոռը վերահաստատեց այս տարուայ սկզբին Եպիսկոպոսաց ժողովի որդեգրած դիրքորոշումը, ըստ որի՝ Եկեղեցու ներսում բարեփոխումները չեն կարող պարտադրուել քաղաքական ճնշման կամ պետական միջամտութեան միջոցով։
Christian Solidarity International-ը մերժում է զեկոյցը
Christian Solidarity International-ը եւս արձագանգեց վէճին՝ յայտարարելով, որ «ամբողջութեամբ» մերժում է կառավարութեան զեկոյցը։ CSI-ն կրօնական ազատութեան եւ մարդկային արժանապատուութեան հարցերով զբաղուող միջազգային քրիստոնէական իրաւապաշտպան կազմակերպութիւն է։
Կազմակերպութիւնը յայտարարեց, որ ՀՀ կառավարութեան զեկոյցի հեղինակութիւնը, մեթոդաբանութիւնն ու դրա պատրաստման դրդապատճառները կասկածի տակ են դնում եզրակացութիւնները, եւ պնդեց, որ փաստաթուղթը հակասում է Հայաստանի եւ միջազգային իրաւունքում ամրագրուած Եկեղեցու ինքնավարութեան սկզբունքին։ CSI-ն նաեւ վիճարկեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներսում տեղի ունեցող իրադարձութիւնների՝ կառավարութեան ներկայացրած նկարագրութիւնը։
Կազմակերպութիւնը Փաշինեանի վարչակազմին մեղադրեց Եկեղեցու դէմ արշաւ իրականացնելու մէջ։ CSI-ի յայտարարութիւնում մասնաւորապէս վիճարկւում էր վարչապետի աշխատակազմի ենթակայութեան տակ գործող կառոյցին Եկեղեցու ներքին վիճակը գնահատելու եւ դրա լուծման մեխանիզմներ առաջարկելու յանձնարարութիւնը։
Եկեղեցու շուրջ վէճը հասնում է Եւրոպայի խորհուրդ
Առճակատումը սեպտեմբերի 28-ին միջազգային ուշադրութեան արժանացաւ նաեւ Ստրասբուրգում՝ Եւրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) նիստի ընթացքում։ Հայաստանի յունիսեան խորհրդարանական ընտրութիւնների վերաբերեալ քննարկման ժամանակ բրիտանացի պատգամաւոր սըր Էդուարդ Լին բարձրացրեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ վերաբերմունքի հարցը։
Լին յայտարարեց, որ Եկեղեցին Հայաստանի կառավարութեան կողմից բախւում է «աննախադէպ սպառնալիքի» եւ Փաշինեանի վարչակազմին մեղադրեց Եկեղեցու եւ պետութեան միջեւ սահմանը վերացնելու մէջ։
«Հայաստանի կառավարութիւնները նախկինում երբեք չեն հալածել Եկեղեցին կամ փորձել վերահսկողութիւն հաստատել նրա նկատմամբ։ Սակայն ներկայիս կառավարութիւնը եպիսկոպոսներին կալանքի տակ է պահում եւ Կաթողիկոսի դէմ մեղադրանքներ է առաջադրում։ Ինչպիսին էլ լինի այդ մեղադրանքների վերաբերեալ ճշմարտութիւնը, իրավիճակն ինքնին լուրջ հարցեր է առաջացնում։ Հայաստանի եւ նրա միջազգային հեղինակութեան համար, յատկապէս ինձ նման քրիստոնեաների աչքում, այն իրավիճակը, երբ եպիսկոպոսները կալանքի տակ են, չափազանց բացասական է թւում։ Կարծում եմ՝ Եւրոպայի խորհուրդը պէտք է այս հարցի վերաբերեալ աւելի յստակ եւ հետեւողական դիրքորոշում արտայայտի»,– ասել է Լին։
ԵԽԽՎ-ում Հայաստանի պատուիրակութեան անդամ, «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցութեան պատգամաւոր Հռիփսիմէ Գրիգորեանն իր ելոյթում արձագանգեց Լիին՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու վերաբերեալ նրա խօսքերը որակելով «խիստ անտեղեակ»։
«Իրականում այն, ինչ անում են Հայաստանի կառավարութիւնն ու հայկական պետութիւնը, Եկեղեցին պաշտպանելն է»,– յայտարարեց Գրիգորեանը։
Նրա խօսքով՝ կառավարութեան դիրքորոշումը վերաբերում է ներկայումս Կաթողիկոսի պաշտօնը զբաղեցնող անձի գործունէութեանը։ Նա պնդեց, որ Կաթողիկոսն անմիջականօրէն ներգրաւուած է եղել Հայաստանի պետութեան տապալմանն ուղղուած ապօրինի գործողութիւններում։ Գրիգորեանը նաեւ պնդեց, որ Կաթողիկոսի եղբայրը «գործակալ է, միջազգային գործակալ»՝ յայտարարելով, որ իր պնդումը հիմնաւորուած է փաստերով ու փաստաթղթերով։ Նա չկարողացաւ աւարտել իր խօսքի այդ հատուածը, քանի որ նիստը նախագահողը միջամտեց։
ԵԽԽՎ նախագահ Էլիզաբեթա Գարդինին, որը վարում էր նիստը, կանգնեցրեց Գրիգորեանին եւ յորդորեց մնալ քննարկուող թեմայի շրջանակում։ Այնուհետեւ Գրիգորեանն անդրադարձաւ հայ եպիսկոպոսների վերաբերեալ քրէական գործերին։
«Եպիսկոպոսները ձերբակալուած չեն եպիսկոպոս լինելու համար»,– ասաց նա՝ նշելով, որ նրանց դէմ քրէական գործեր են յարուցուած, եւ դրանց ելքը որոշելու են դատարանները, այլ ոչ թէ քաղաքական գործիչները։
Նա գործերը ներկայացրեց որպէս Հայաստանի քաղաքացիների դէմ ահաբեկչական գործողութիւնների վերաբերեալ մեղադրանքներ՝ անդրադառնալով Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանեանի եւ եւս 17 անձանց դէմ քրէական վարոյթին։
ԵԽԽՎ քննարկմանը յաջորդած քննադատութիւնը
ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ եւ ԱԺ Մարդու իրաւունքների պաշտպանութեան եւ հանրային հարցերի մշտական յանձնաժողովի նախագահ Լիլիթ Գալստեանը քննադատեց Գրիգորեանի յայտարարութիւնները՝ նշելով, որ ընտրուած պաշտօնեաների, յատկապէս միջազգային հարթակներում արուած յայտարարութիւնները հանրային, իրաւական եւ քաղաքական մեծ պատասխանատուութիւն են ենթադրում։
Գալստեանի գնահատմամբ՝ ԵԽԽՎ-ում Գրիգորեանի ելոյթը պարունակել է «ապակողմնորոշիչ յայտարարութիւններ» եւ պնդումներ, որոնք, ըստ նրա, չեն համապատասխանում մարդու իրաւունքների, մարդկային արժանապատուութեան եւ անմեղութեան կանխավարկածի սկզբունքներին։
Գալստեանը մասնաւորապէս անդրադարձել է Գրիգորեանի այն յայտարարութեանը, թէ Գարեգին Բ Կաթողիկոսը «անմիջականօրէն ներգրաւուած է եղել Հայաստանի պետութեան տապալմանն ուղղուած ապօրինի գործողութիւններում»։
Ըստ Գալստեանի՝ այդ բնութագրումը չի համապատասխանում Կաթողիկոսի նկատմամբ ներկայումս իրականացուող քրէական վարոյթին։ Նա պնդել է, որ Գարեգին Բ-ի դէմ մեղադրանքները վերաբերում են դատական ակտի կատարմանը ենթադրեալ խոչընդոտելուն, այլ ոչ թէ պետութիւնը տապալելուն ուղղուած գործողութիւններին։
Նա քննադատել է նաեւ Կաթողիկոսի եղբօր վերաբերեալ Գրիգորեանի յայտարարութիւնը, որին «գործակալ, միջազգային գործակալ» էր անուանել՝ նշելով, որ այդ ձեւակերպումը քրէաիրաւական ճանաչուած կատեգորիա չէ, եւ որեւէ դատական ակտով նման բնորոշում հաստատուած չէ։
Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանեանի եւ եւս 17 անձանց վերաբերեալ քրէական վարոյթի առնչութեամբ Գալստեանը պնդել է, որ ամբաստանեալներին մեղադրանք է առաջադրուել ենթադրեալ ահաբեկչութեան նախապատրաստման եւ պետական իշխանութեան ենթադրեալ իւրացման նախապատրաստման վերաբերեալ դրոյթներով, այլ ոչ թէ աւարտուած ահաբեկչական գործողութիւններ իրականացնելու համար։ Գալստեանի խօսքով՝ շարունակուող քրէական վարոյթների եւ անմեղութեան կանխավարկածի համատեքստում այդ տարբերակումը էական նշանակութիւն ունի։
Գալստեանը նաեւ պնդել է, որ միջազգային հարթակում Գրիգորեանի յայտարարութիւնները չեն կարող դիտարկուել սոսկ որպէս անձնական կարծիք, քանի որ նա հանդէս էր գալիս Հայաստանի իշխող քաղաքական մեծամասնութեան ներկայացուցչի կարգավիճակով։ Նրա գնահատմամբ՝ նման յայտարարութիւնները կարող են ազդել բարձրաստիճան հոգեւորականների վերաբերեալ հանրային ընկալումների վրայ՝ մինչ դատական վարոյթների աւարտը։ Նա կառավարութեանը մեղադրել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հեղինակութեանը վնասելու եւ նրա ինքնավարութեանը միջամտելու մէջ։
Կառավարութիւնը մերժում է Եկեղեցու դէմ յարձակում իրականացնելու մասին մեղադրանքները՝ պնդելով, որ իր գործողութիւններն ուղղուած են Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներսում ենթադրեալ հաստատութենական խնդիրների լուծմանը եւ հաշուետուութեան ապահովմանը։
Քննադատութիւն է հնչել նաեւ Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներսից։ Տէր Գաբրիէլ Վարդանեանը նշել է, որ Կաթողիկոսն ընտրւում է Ազգային-եկեղեցական ժողովի կողմից եւ օծւում Եկեղեցու կանոնական աւանդութեան համաձայն, ինչի պատճառով նրա կարգավիճակը սկզբունքօրէն տարբերւում է աշխարհիկ պաշտօնեայի կարգավիճակից։
«Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը պարզապէս «ընտրուած ղեկավար» չէ։ Նա Եկեղեցու կողմից ընտրուած Հայրապետ է, օծուած Եկեղեցու սրբազան կարգով եւ կոչուած ծառայելու Քրիստոսի Եկեղեցում»,– ասել է Վարդանեանը։
Նրա պնդմամբ՝ Կաթողիկոսի պաշտօնավարման վերաբերեալ հարցերը, հետեւաբար, գտնւում են Եկեղեցու կանոնական մարմինների իրաւասութեան ներքոյ։ Վարդանեանը նաեւ նախազգուշացրել է, որ Եկեղեցու ղեկավարութեան նկատմամբ քաղաքական ճնշումը կարող է նախադէպ ստեղծել եկեղեցական գործերին արտաքին միջամտութեան համար։
«Եթէ այսօր փորձ է արւում Եկեղեցու կողմից ընտրուած եւ օծուած Կաթողիկոսին հեռացնել փողոցային ճնշման, քաղաքական ճնշման կամ հանրային պահանջի միջոցով, ապա վաղը նոյն մեխանիզմը կարող է կիրառուել Եկեղեցուն վերաբերող ցանկացած հարցի նկատմամբ»,– ասել է նա։
Հուրի Մինոյեանը Լոս Անջելեսի հայ համայնքի գործուն անդամ էր մինչեւ 44-օրեայ պատերազմին նախորդող շրջանում Հայաստան տեղափոխուելը։ Նա Բոստոնի համալսարանում ստացել է միջազգային յարաբերութիւնների մագիստրոսի աստիճան, որտեղ նաեւ արժանացել է William R. Keylor Travel Grant-ին։
Հայաստանում նրա կատարած հետազօտութիւններն ու հարցազրոյցները հետագայում հիմք են դարձել նրա մագիստրոսական ատենախօսութեան՝ «Ինքնութեան ձեւաւորումը հակամարտութեան միջոցով․ հայկական փորձառութիւնը» խորագրով։
Հուրին շարունակում է իր հետաքրքրութիւնը հետազօտական եւ գրական աշխատանքի նկատմամբ՝ աշխատակցելով Armenian Weekly-ին։
