Գրիշա Բալասանեան
Եկեղեցի-հանրային իշխանութիւններ յարաբերութիւններում խորացող լարուածութիւնը դուրս է եկել քաղաքական յայտարարութիւնների շրջանակից եւ մտել սահմանադրական ու մարդու իրաւունքների հարթութիւն։ Միջազգային իրաւունքի մասնագէտ Արա Ղազարեան*ի գնահատմամբ՝ իշխանութիւնների կողմից Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցու ներքին գործերին միջամտութիւնը խախտում է կրօնական համայնքի ինքնաւարութեան իրաւունքը, որը պաշտպանուած է թէ՛ ՀՀ Սահմանադրութեամբ, թէ՛ Մարդու իրաւունքների եւրոպական կոնուենցիայով:
Իրաւայարաբերութեան երկու սուբյեկտ կայ՝ մէկը կրօնական կազմակերպութիւն է, որը Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցին է, միւսը համայնքն է՝ եկեղեցու դաւանաբանական հետեւորդները: Տեսութեան համաձայն՝ առաջնայինը համայնքն է, որը ստեղծել է կազմակերպութիւն, որպէսզի կարողանայ ոչ միայն իրացնել իրաւունքները, այլեւ պաշտպանուել պետութիւնից:
Արա Ղազարեանի դիտարկմամբ՝ համայնքն ունի շատ կարեւոր իրաւունք՝ ինքնաւարութեան իրաւունքը, որը պետութիւնը պարտաւոր է յարգել՝ չէզոքութիւն դրսեւորելու պարտաւորութեամբ, ինչն էլ ամրագրուած է ՀՀ Սահմանադրութեամբ: Այսինքն՝ համայնքի ներսի հարցերը՝ դաւանաբանութեան հետ կապուած մեկնաբանութիւնները, կազմակերպական եղանակը, ընդհուպ Կաթողիկոսի ընտրութիւնը, բացառապէս ինքնաւարութեան շրջանակներում պէտք է դիտարկուեն, հանրային իշխանութիւնն իրաւունք չունի միջամտել, քանի դեռ նրանց հետ կապուած խնդիրներ չկան: Օրինակ՝ հոգեւոր ճեմարանի դասախօսին պահանջներ են առաջադրւում, եթէ նա աշխատավարձը ստանում է պետբիւջեից, այդ դէպքում հանրային իշխանութիւնը կարող է միջամտել բացառապէս դասախօսի աշխատանքային իրաւունքի կամ արտայայտուելու ազատութեան տեսանկիւնից: Մնացած բոլոր հարցերը պէտք է լուծուէն ինքնաւարութեան շրջանակներում:
Կրոնական կազմակերպութեան ինքնավարութիւնն այն է, որ այդ կազմակերպութիւնն ինքն է որոշում իր ներքին հարցերը, առանց պետութեան կամ այլ արտաքին մարմինների միջամտութեան։ Ինքնավարութիւնը ներառում է՝ դաւանանքի, հաւատալիքների եւ ծէսէրի ազատ իրականացումը, ներքին կառավարման ձեւի ընտրութիւնը, այդ թւում՝ ղեկավար մարմինների ընտրութիւնը, հոգեւորականների նշանակումները, ներքին կարգերի հաստատումը, կանոնական, դաւանաբանական մեկնաբանութիւնները, կրթական, մշակութային եւ բարեգործական գործունէութեան կազմակերպումը եւ այլն:
Հայաստանում, օրինակ, Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցին է որոշում՝ ով դառնայ կաթողիկոս, ով դառնայ քահանայ, ինչպէս անցկացուեն եկեղեցական արարողութիւնները, ինչ կանոններ լինէն եկեղեցու ներսում: Օրենքով պետութիւնը չի մասնակցում այդ որոշումներին եւ չի հրահանգում, թէ եկեղեցին ինչ անի իր ներսում։ Սա է եկեղեցու ինքնավարութիւնը։ Կազմակերպութիւնը միայն իր ներքին հարցերն է ինքնուրոյն որոշում, բայց շարունակում է գործել պետութեան օրէնքների շրջանակում: Իսկ օրէնքներով ներքին ընթացակարգերը չէն կարգաւորւում:
Սահմանադրութեամբ՝ Հայաստանի Հանրապետութիւնում երաշխաւորւում է կրօնական կազմակերպութիւնների գործունէութեան ազատութիւնը: Այդ կազմակերպութիւններն անջատ են պետութիւնից: Պետութիւնը ճանաչում է Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպէս ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելութիւնը հայ ժողովրդի հոգեւոր կեանքում, նրա ազգային մշակոյթի զարգացման եւ ազգային ինքնութեան պահպանման գործում:
Սակայն, արդէն 7 ամիս է՝ եկեղեցու եւ իշխանութիւնների յարաբերութիւնները լարուած են։ Իշխանութիւնները մեղադրում են հոգեւոր դասի վերնախաւին կուսակրօնութեան ուխտը խախտելու եւ այլ պետութիւնների շահը սպասարկելու մէջ։ Մայր Աթոռն էլ մեղադրում է իշխանութիւններին իրենց ներքին գործերին միջամտելու եւ ճնշումներ գործադրելու համար։ 2026թ. յունուարի 4-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանն ու Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի հեռացումը պահանջող 10 եպիսկոպոսներ «Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցու բարէնորոգման» յայտարարութիւն են ստորագրել։
«Իմ կարծիքով, դրա նպատակն է՝ ստեղծել ինքնաւարութեան նկատմամբ յարգանքի պատրանք, այն է՝ ցոյց տալ, որ եկեղեցու բարեփոխման պահանջը գալիս է ներսից, այլ ոչ թէ հանրային իշխանութիւնից։ Սակայն այս մօտեցումը հակասում է Նիկոլ Փաշինեանի կողմից արդէն անձամբ ու որպէս վարչապետ այդ գործընթացին մասնակցելու հանգամանքին, որը դրսեւորուեց իր անունը եւ հանրային ծառայութեան իր պաշտօնը եպիսկոպոսների անուան կողքը դնելով»,-ասում է Արա Ղազարեանը:
Իշխանութիւնների յաջորդ թեզը վերաբերում է եկեղեցու՝ քաղաքականութեամբ զբաղուելուն: Սակայն, մինչ այժմ որեւէ փաստ չի ներկայացուել, որ եկեղեցին զբաղւում է քաղաքականութեամբ կամ վտանգ է ներկայացնում հանրային իշխանութեանը, Հայաստանի Հանրապետութեան ազգային անվտանգութեանը։ Հնչել են բազմաթիւ կարծիքներ, վերլուծութիւններ, մտահանգումներ, եզրահանգումներ, սակայն չի ներկայացուած որեւէ փաստ։
1991թ. ընդունուած «Խղճի ազատութեան եւ կրօնական կազմակերպութիւնների մասին» օրէնքի 18-րդ յօդուածը սահմանում է, որ կրօնական կազմակերպութիւններն իրաւունք ունեն մասնակցելու հասարակական, քաղաքական կեանքին: Այդ խողովակով Հայ առաքելական եկեղեցին, որպէս կազմակերպութիւն, բարձրաձայնում է հանրային նշանակութեան խնդիրների մասին, որը չի նշանակում զբաղուել քաղաքականութեամբ կամ վտանգել ազգային անվտանգութիւնը։
Յոդուած 18. Պետութիւնը չի ֆինանսաւորում ինչպէս կրօնական կազմակերպութիւնների գործունէութիւնը, այնպէս էլ աթեիզմի քարոզչութիւնը, միեւնոյն ժամանակ կրօնական կազմակերպութիւնների անդամներին ու սպասաւորներին վերապահում է հասարակական ու քաղաքական կեանքին մասնակցելու իրաւունք` այլ քաղաքացիների հետ համահաւասար:
Կովկասի մահմեդականների վարչութեան ղեկավար, շէյխ-ուլ-իսլամ Ալաշուքիւր Փաշազադէն մօտ մէկ տարի առաջ յայտարարեց, որ Հայոց եկեղեցին մեծ սպառնալիք է Հայաստանի հարեւան բոլոր երկրների համար, իսկ աւելի ուշ եկեղեցին անուանել էր ռեւանշիստական կազմակերպութիւն:
2025թ. մայիսին Ամենայն հայոց կաթողիկոսի առաջարկով Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը Շուեյցարիայում կազմակերպել էր «Կրոնական ազատութիւն․ հայկական հոգեւոր, մշակութային եւ պատմական ժառանգութեան պահպանումը Արցախում» խորագրով միջազգային համաժողով։ Գարեգին Բ-ն համաժողովին յայտարարել էր, որ Թուրքիայի ռազմական աջակցութեամբ Ադրբեջանն իրականացրել է ոճրագործութիւն՝ բռնազաւթել եւ ամբողջապէս հայաթափել է Արցախը։ Գրաւել է Հայաստանի սահմանային կենսական նշանակութիւն ունեցող զգալի տարածքներ, խաղաղութեան պայմանագրի կնքման գործընթացում ներկայացնում է նորանոր պահանջներ։ Նշել էր, որ Ադրբեջանը պատանդ է պահում Արցախի քաղաքական ղեկավարներին, քաղաքացիական անձանց եւ ռազմագերիների՝ նրանց նկատմամբ իրականացնելով ցուցադրական, շինծու դատավարութիւն՝ միջազգային իրաւական նորմերի աղաղակող խախտումներով։ Այնուհետեւ Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդն ընդունել էր փաստաթուղթ՝ Ադրբեջանի կողմից Արցախում հայ քրիստոնեաների կրօնական կոթողները, յուշարձանները ոչնչացնելու մասին: Դրանից յետոյ Հայաստանում աւելի սրուեցին եկեղեցի-իշխանութիւն փոխյարաբերութիւնները եւ մեկնաբանուեց, որ եկեղեցին զբաղւում է քաղաքականութեամբ։
Աւելի վաղ՝ 2020թ. դեկտեմբերին, երբ աւարտուել էր 44-օրեայ պատերազմը, իսկ Երեւանում բողոքի ցոյցեր էին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն յորդորել էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանին յանձնառութիւն ստանձնել եւ վայր դնել վարչապետի լիազօրութիւնները, որպէսզի կանխուէն հասարակական կեանքում ցնցումները։
Եկեղեցու՝ քաղաքականութեանը միջամտելու մասին իշխանութիւնների յաջորդ փաստարկը վերաբերում է գործարար Սամուել Կարապետեանին: Արա Ղազարեանի դիտարկմամբ՝ նա բարերար է, օժանդակութիւն է ցուցաբերել եկեղեցուն, վերջինս էլ նրան պատւում է: Սրանք փաստէր չէն, որ եկեղեցին զբաղւում է քաղաքականութեամբ:
«Այսքան ժամանակ որեւէ փաստ, որ եկեղեցին զբաղւում է քաղաքականութեամբ, չի ներկայացուել: Բայց բազմաթիւ փաստէր կան, որ եկեղեցին «Խղճի ազատութեան եւ կրօնական կազմակերպութիւնների մասին» օրէնքի 18-րդ յօդուածի իր իրաւունքներից է օգտւում»,-ասում է Արա Ղազարեանը:
Ա. Ղազարեանից հետաքրքրուեցինք՝ արդյօք Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին կարող է դիմել Եւրոպական դատարան, քանի որ հանրային իշխանութիւնները միջամտում են իր ինքնաւարութեանը։ Նա դրական պատասխան տուեց: Սակայն մինչ այդ Մայր Աթոռը պէտք է դիմի վարչական դատարան՝ ոտնձգութիւնները վիճարկելու, միջազգային եւ ներպետական իրաւունքի խախտումները ցոյց տալու համար: Արդիւնքից դժգոհ մնալու դէպքում կարող է դիմել Եւրոպական դատարան՝ Մարդու իրաւունքների եւ հիմնարար ազատութիւնների պաշտպանութեան մասին կոնուենցիայի 9 եւ 11 յօդուածների հիմքով:
Կոնուենցիայի 9-րդ յօդուածը վերաբերում է մտքի, խղճի եւ կրօնի ազատութեանը, իսկ 11-րդ յօդուածը՝ միաւորուելու ազատութեան իրաւունքին: Հաւատացեալների կրօնի ազատութեան իրաւունքը ներառում է այն ակնկալիքը, որ համայնքին թոյլատրուելու է գործել խաղաղ՝ ազատ պետական կամայական միջամտութիւնից։ Կրոնական համայնքների ինքնաւար գոյութիւնն անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակութիւնում բազմակարծութեան համար եւ, հետեւաբար, 9-րդ յօդուածով նախատեսուած պաշտպանութեան հիմքում ընկած հարց է։ Այն անմիջականօրէն վերաբերում է ոչ միայն համայնքի կազմակերպմանը որպէս այդպիսին, այլեւ կրօնի ազատութեան իրաւունքի արդիւնաւետ իրացմանը բոլոր ակտիւ անդամների կողմից։ Եթէ համայնքի կազմակերպչական կեանքը չպաշտպանուի, անհատի կրօնի ազատութեան մնացած բոլոր ասպեկտները կը դառնան խոցելի:
Այստեղից հետեւում է, որ առաջնայինը, որպէս իրաւայարաբերութեան սուբյեկտ, կրօնական համայնքն է, իսկ կազմակերպութիւնը՝ երկրորդային, որը գործիք է՝ համայնքի իրաւունքներն իրացնելու եւ պետութիւնից պաշտպանուելու համար։
«Եկեղեցուց զատ, ՄԻԵԴ կարող են դիմել նաեւ եկեղեցու հետեւորդները: Միայն այն փաստը, որ որոշ անձինք հնչեցրել են բռնութեան կոչեր եւ հանրային վայրում յարձակուէ՝լ Մայր Աթոռի տարածքում, դրեւորել ագրեսիւ վարքագիծ, որ հաւասարազօր է խուլիգանութեանը, մինչդեռ ոստիկանութիւնը ցուցաբերել է անգործութիւն, նոյնպէս փաստ է, որ հանրային իշխանութիւնը թերացել է հաւատացեալների իրաւունքների պաշտպանութեան հարցում»,-նշում է իրաւաբանը:
Պետութեան չէզոքութեան եւ անաչառութեան պարտականութիւնը՝ ՄԻԵԴ-ի վճիռներում
Արա Ղազարեանն ուսումնասիրել է նաեւ ՄԻԵԴ-ի վճիռները, որոնք վերաբերում են կրօնական կազմակերպութիւններին, նրանց ինքնաւարութեանն ու պետութեան միջամտութեանը: Բազմաթիւ օրինակներ կան առ այն, որ Եւրոպական դատարանն անթոյլատրելի է համարել պետութեան միջամտութիւնը:
Մասնաւորապէս, ՄԻԵԴ-ը բազմիցս արձանագրել է, որ պետութեան չէզոքութեան եւ անաչառութեան պարտականութիւնն անհամատեղելի է պետութեան ցանկացած հայեցողութեան հետ՝ որոշելու՝ արդյօք կրօնական համոզմունքները կամ այդ համոզմունքները արտայայտելու միջոցները օրինական են, թէ ոչ: Չեզօքութեան պարտականութիւնը արգելում է պետութեանը, այդ թւում՝ ազգային դատարաններին, որոշել որեւէ անձի կամ խմբի կրօնական պատկանելութիւնը, ինչը բացառապէս տուեալ կրօնական համայնքի գերագոյն հոգեւոր իշխանութիւնների իրաւասութեան շրջանակում է:
Սակայն, պետութեան չէզոքութեան այս պարտականութիւնը չի կարող մեկնաբանուել այնպէս, կարծես այն կոչուած է նուազեցնելու այն կրօնի կամ եկեղեցու դերը, որի հետ տուեալ երկրի բնակչութիւնը պատմական եւ մշակութային առումով կապուած է:
ՄԻԵԴ-ը նաեւ նշել է, որ պետութեան չէզոքութեան պարտաւորութեան խախտում է, երբ իշխանութիւնները, չպահպանելով իրենց անաչառութիւնը, զբաղւում են կրօնական առաջնորդների նշանակման հարցերով կամ ներգրաււում հաւատացեալների ներքին վէճերում:
Կրոնական համայնքների ինքնաւար գոյութիւնն անփոխարինելի է ժողովրդավարական հասարակութեան բազմակարծութեան համար եւ, հետեւաբար, գտնւում է հէնց այն էութեան մէջ, որը պաշտպանում է Կոնուենցիայի 9-րդ յօդուածը: Այս հարցը վերաբերում է ոչ միայն համայնքի կազմակերպչական կառուցուածքին, այլեւ նրա բոլոր ակտիւ անդամների՝ կրօնի ազատութեան իրաւունքի արդիւնաւետ իրագործմանը։
Տիպիկ է Բուլղարիայի օրինակը: Պետութիւնը միջամտել է Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցու քայքայող վէճին, որը Կառավարութիւնն էր անմիջականօրէն հրահրել 1992թ.-ին՝ անուաւեր ճանաչելով Պատրիարք Մաքսիմի ընտրութիւնը որպէս եկեղեցու ղեկավար եւ նշանակելով ժամանակաւոր ղեկավար, այսինքն՝ «այլընտրանքային սինոդ»:
Եւրոպական դատարանը չի ընդունել Բուլղարիայի կառավարութեան փաստարկը, որ «այլընտրանքային սինոդի» անդամները եւ նրանց հետեւորդներն ազատ էին ստեղծելու եւ գրանցելու իրենց սեփական եկեղեցին՝ պատրիարք Մաքսիմի գլխաւորած եկեղեցու կողքին։ Վեճը, ըստ էութեան, վերաբերել է ոչ թէ կրօնական կազմակերպութիւնը ճանաչելուց հրաժարուելուն, այլ երկու հիերարխիաների միջեւ բաժանուած համայնքի ներքին գործերին պետութեան միջամտութեանը: Արձանագրուել է, որ օգնելով վէճի կողմերից մէկին ստանալ ներկայացուցչութեան եւ ամբողջ ուղղափառ համայնքի գործերի նկատմամբ վերահսկողութեան բացառիկ լիազօրութիւններ, անտեսելով հակառակ կողմին եւ ուղարկելով իրաւապահ մարմիններին սինոդի հետեւորդներին իրենց զբաղեցրած պաշտամունքի վայրերից վտարելուն օգնելու համար՝ Բուլղարիայի պետութիւնը չի կատարել չէզոքութեան իր պարտաւորութիւնը:
Հայաստանում ստեղծուած իրավիճակը վկայում է, որ եկեղեցի–պետութիւն յարաբերութիւններում խախտւում է սահմանադրօրէն ամրագրուած սահմանը՝ հանրային իշխանութիւնը, չպահպանելով չէզոքութեան պարտաւորութիւնը, ներխուժում է կրօնական համայնքի ինքնաւար դաշտ։ Եթէ այս միջամտութիւնները շարունակական բնոյթ կրէն եւ ներպետական մակարդակում վէճը լուծում չստանայ, կարող է դառնալ Հայաստանի միջազգային պարտաւորութիւնների խախտման առարկայ՝ հիմքեր ստեղծելով Մարդու իրաւունքների եւրոպական դատարան դիմելու համար։
*Արա Ղազարեանը «Էթիկայ եւ մեդիայ օրէնսդրութիւն» առարկայի դասախօս է:
Գլխաւոր լուսանկարը՝ Նարեկ Ալեքսանեանի
Աղբիւր՝ hetq.am
