Արգամ Այվազեանի «Նախիջևանի մասին կոթողային աշխատանքը» հրատարակուել է Երևանում

Հարութ Սասունյան
www.TheCaliforniaCourier.com

Յարութ Սասունեան
www.TheCaliforniaCourier.com

Վերջերս Երեւանում հրատարակուել է Արգամ Այուազեանի «Նախիջեւանի նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթի հայկական պատմական ժառանգութիւնը» նշանակալից գիրքը: 760 էջանոց գիրքը՝ աւելի քան 1000 լուսանկարներով, ներառում է նաեւ բազմաթիւ այլ հետազօտողների եւ գիտնականների ուսումնասիրութիւններ: Հրատարակութեան բարերարը Գագիկ Գերասիմի Մելիքեանն է:

Հատորը ներառում է հեղինակի կողմից 1965-1987 թուականներին հաւաքուած փաստաթղթաւորուած նիւթերի, ինչպէս նաեւ Նախիջեւանի հայկական ժառանգութեան եւ մշակութային արժէքների ուսումնասիրութիւնը:

Գիրքը նախատեսուած է Նախիջեւանով հետաքրքրուող մասնագէտների՝ հայկական պատմամշակութային ժառանգութեան անբաժանելի մասի, ինչպէս նաեւ ընթերցողների լայն շրջանակների համար:

Նախիջեւանը (Նախճաւան) Հայկական լեռնաշխարհի հայկական քաղաքակրթութեան ամենահին կենտրոններից մէկն է՝ աւելի քան 3500 տարուայ պատմութեամբ: Դրա մասին ամենավաղ յիշատակումները թուագրւում են մօտաւորապէս մ.թ.ա. 1539 թուականին։

Ադրբեջանի Հանրապետութեան կողմից իրականացուող միտումնաւոր հայատեաց ռասիստական քաղաքականութեան արդիւնքում Նախիջեւանը վտարէց ողջ բնիկ հայ բնակչութեանը եւ ոչնչացրեց հազարաւոր հայկական յուշարձաններ, որոնք Նախիջեւանի տարածքում մինչեւ 1998-2006 թուականներն ընկած ժամանակահատուածում հրաշքով պահպանուած էին՝ վանքեր, եկեղեցիներ, գերեզմանատներ, արձանագիր խաչքարեր, տապանաքարեր, բերդեր, կամուրջներ, որմնանկարներ, մանրանկարներ, լեռնաշխարհի բնապատկերներ, կիրառական արուեստի նմուշներ, ազգագրական նիւթեր եւ այլն։ Այսպիսով, ջնջուեցին Հայաստանի մի քանի հազարամեակների հայկական ներկայութեան եւ ժառանգութեան բոլոր հետքերը։

Գիրքը ներառում է մի քանի թեմաներ՝ Նախիջեւանի համառօտ պատմական ակնարկ, հնագիտական ապացոյցներ, բերդեր, քաղաքներ, պատմաճարտարապետական յուշարձաններ, կամուրջներ, խաչքարեր, մանրանկարներ, քանդակագործական արուեստ, որմնանկարներ, ազգային տարազ, գորգագործութիւն, Նախիջեւանի բնակչութիւն, նրա գաւառներ եւ բնակավայրեր եւ այլն։

Նախիջեւանի պատմութիւնը ընդգրկում է հին եւ դասական ժամանակաշրջաններ։ Աւանդոյթի համաձայն, քաղաքը հիմնադրուել է Աստուածաշնչեան Նոյի կողմից Ջրհեղեղից յետոյ:

Մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչեւ մ.թ. 11-րդ դարը Նախիջեւանը Հայկական թագաւորութեան կարեւոր կենտրոն էր Արտաշեսեանների, Արշակունիների եւ Բագրատունիների օրօք։ Այն նաեւ յիշատակւում է Պտղոմէոսի եւ Յովսեպոս Փլաւիոսի աշխատութիւններում։

Դարերի ընթացքում տարածաշրջանը անցել է արաբների, սելջուկների եւ մոնղոլների տիրապետութեան տակ։ 12-րդ դարում այն ծառայել է որպէս Ելտկուզեանների պետութեան մայրաքաղաք։

18-րդ դարում պարսկական գերիշխանութեան ներքոյ ստեղծուեց կիսանկախ խանութիւն։ Ռուս-պարսկական պատերազմից (1826–1828) յետոյ Թուրքմենչայի պայմանագրով տարածքը փոխանցուեց Ռուսաստանին։

Նախիջեւանի պատմութիւնը սկսւում է Մեծ ջրհեղեղից անմիջապէս յետոյ ընկած ժամանակահատուածում։ Դեռեւս մ.թ. 1-ին դարում հրէայ մեծ պատմաբան Յովսեպոս Փլաւիոսը գրանցել է մի աւանդոյթ, որի համաձայն Աստուածաշնչեան Նոյի ժամանման պատմութեան՝ Նախիջեւանը նկարագրւում է որպէս այն վայրը, որտեղ Նոյը, ջրերի նահանջից յետոյ, իր տոհմի հետ բնակութիւն է հաստատել այս կողմերում, հիմնադրել քաղաք եւ անուանել այն Նախիջեւան, որը նշանակում է «Առաջին ապաստան»։

Նախիջեւանը հայ գրչութեան եւ գրականութեան ամենակարեւոր կենտրոններից մէկն էր, իսկ վանքերը ծառայել են որպէս միջնադարեան համալսարաններ։ Դրանց թւում է Գլաձորի դպրոցը. չնայած համալսարանն ինքնին գտնւում էր Վաեօց ձորում, դրա ականաւոր շրջանաւարտներից շատերը ծագումով Նախիջեւանից էին։ Նոյնը վերաբերում է նաեւ ձեռագրերին.

• Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց. Ըստ աւանդոյթի, հէնց այս վայրերում է, որ հաեօց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցը 405–406 թուականներին աշխատել է հաեօց գրերի վրայ, ինչը մեծապէս խթանել է հայ մշակոյթի զարգացումը եւ ունի բացառիկ արժէք ու նշանակութիւն։

Պատմաբան Կորիւնի վկայութեամբ, Մեսրոպ Մաշտոցը Գողթան նահանգի Մասրեւան (Մեսրոպաւան) գիւղում բացել է դպրոց եւ մի քանի տարի ապրել այնտեղ իր աշակերտների հետ։ Դարեր շարունակ այս վայրերում պատճէնուել են եզակի նկարազարդ ձեռագրեր։

• Սուրբ Թովմաս (Ագուլիս). 17-րդ դարում վանքը դարձել է կրթական կենտրոն, որտեղ կրթութիւն են ստացել ոչ միայն հոգեւորականները, այլեւ առեւտրականները՝ ուսումնասիրելով լեզուներ եւ փիլիսոփայութիւն։

Հին Ջուղայի խաչքարերը ներկայացնում էին հայկական քարարուեստի գագաթնակէտը։ Ի տարբերութիւն դասական հայկական խաչքարերի, Ջուղայի խաչքարերն աւելի նեղ էին, աւելի բարձր եւ պսակուած «թագերով»։ Բացի նուրբ երկրաչափական քանդակագործութիւնից, դրանք յաճախ պատկերում էին հեծեալներ, խնջոյքի տեսարաններ եւ աստուածաշնչեան մօտիւներ, որոնք փորագրուած էին «գորգանման» զարդանախշման տեխնիկայով։

20-րդ դարի սկզբին գրանցուած աւելի քան 10,000 յուշարձան-խաչքարերից այսօր ոչ մէկը չի մնացել իր տեղում. բոլորն էլ ոչնչացուել են, եւ միայն մի քանի օրինակներ են հրաշքով մնացել անվնաս՝ Սուրբ Էջմիածին տեղափոխուելու շնորհիւ։

Պատմութիւնից յայտնի է, որ 1605 թուականին Սեֆեան Շահ Աբբաս I-ը զանգուածաբար աքսորել է հայերին Պարսկաստան, որի արդիւնքում մօտ 300,000 հայ բնակիչներ բռնի կերպով տեղահանուել են Արեւելեան Հայաստանից, այդ թւում՝ Նախիջեւանից, դէպի Իրան։ Սա չափազանց կործանարար էր տարածաշրջանի զարգացման համար։

Շահ Աբբասը, Օսմանեան կայսրութեան հետ սահմանային գօտին ամայացնելով, հիմնականում փորձել է զրկել թուրքական բանակին Պարսկաստանի դէմ ռազմական գործողութիւններ իրականացնելու հնարաւորութիւնից։ Սա, ըստ էութեան, նշանակում էր, որ այդ ժամանակ Նախիջեւանը Իրանի անվտանգութեան գօտի էր։

18-րդ դարի վերջին եւ 19-րդ դարի սկզբին Նախիջեւանը կիսանկախ Նախիջեւանի խանութեան մայրաքաղաքն էր։

1813 թուականին Գիւլիստանի պայմանագրով Ռուսաստանը ճանաչեց Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը այդ խանութեան նկատմամբ, սակայն աւելի ուշ՝ ռուս-պարսկական պատերազմի արդիւնքում, 1828 թուականի փետրուարի 10-ին ստորագրուած Թուրքմենչայի պայմանագրով, շահը զիջեց Երեւանի եւ Նախիջեւանի խանութիւնների տարածքները։

Թուրքմենչայի պայմանագրի ստորագրումից յետոյ Մեծ Հայքի կազմում գտնուող Նախիջեւանը եւ Գողթնի շրջանները (Վասպուրականի նահանգ), Երնջակը, Շահապօնքը, Ջահուկը (Սիւնիքի նահանգ) եւ Շարուրի շրջանի (Այրարատ նահանգ) մի մասը մտան Ռուսական կայսրութեան կողմից ստեղծուած Հայկական մարզի մէջ, իսկ դրա լուծարումից յետոյ՝ 1849-ից մինչեւ 1918 թուականը, դրանք յայտնուեցին Իրաւանի նահանգապետութեան սահմաններում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից յետոյ՝ 1918 թուականի յունիսին, Նախիջեւանը գրաւեցին թուրքական զօրքերը, որոնց աջակցութեամբ հռչակուեց ադրբեջանամէտ Արազի Հանրապետութիւնը։

1919 թուականի յունուարին բրիտանական զօրքերը մտան Նախիջեւան՝ տարածաշրջանում կայունութիւն ապահովելու նպատակով մինչեւ Փարիզի խաղաղութեան համաժողւում տարածքային վէճերի վերջնական լուծումը։ Մեծ Բրիտանիան աջակցեց Նախիջեւանում ժամանակաւոր հայ գեներալ-նահանգապետութեան ստեղծմանը 1919 թուականի մայիսին եւ պաշտօնապէս պահանջեց տեղի մուսուլման բնակչութեանից ենթարկուել հայկական իշխանութիւններին։

Բրիտանական հրամանատարութիւնը նպաստեց ադրբեջանամէտ Արազի Հանրապետութեան լուծարմանը՝ նպաստելով 1919 թուականի գարնանը այս տարածաշրջանի նկատմամբ Հայաստանի Հանրապետութեան վերահսկողութեան հաստատմանը։ Սակայն 1919 թուականի ամռանը Մեծ Բրիտանիան իր զօրքերը տարհանեց Նախիջեւանից։

Աւելի ուշ՝ 1919 թուականի մարտին, երբ թուրքական բանակը նահանջում էր Կովկասից, Նախիջեւանը իր շրջաններով դարձաւ նորաստեղծ Առաջին Հանրապետութեան մաս։ Սակայն, ինչպէս 1918 թուականին, մուսաւաթականները, Թուրքիայի օգնութեամբ, 1919 թուականի ապրիլի վերջին կարողացան կրկին անջատել Նախիջեւանը Հայաստանի Հանրապետութիւնից։

1920 թուականի նոյեմբերի 29-ին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից յետոյ, Ադրբեջանի յեղափոխական կոմիտէն 1920 թուականի դեկտեմբերի 1-ի յատուկ յայտարարութեամբ յայտարարեց, որ հրաժարւում է Հայաստանի հետ վիճարկուող տարածքներից եւ որ «Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը ճանաչւում են որպէս Հայաստանի անբաժանելի մասէր»։

Սակայն պատմական ճշմարտութիւնը, սահմանադրական եւ ազգային իրաւունքները կոպտօրէն խախտուեցին, ինչպէս տեղի ունեցաւ 1918-1919 թուականներին։ Ադրբեջանը, չկատարելով հռչակագրով ստանձնած պարտաւորութիւնը, կրկին Թուրքիայի միջամտութեան հետեւանքով, սկսեց պահանջել Լեռնային Ղարաբաղը եւ Նախիջեւանը ներառել իր կազմում։ Թուրքիան պնդում էր, որ Նախիջեւանը չլինի Հայաստանի մաս՝ տարածաշրջանը դիտարկելով որպէս ռազմավարական արգելք եւ «դուռ» դէպի թիւրքական աշխարհ։ Բոլշեւիկները ձգտում էին քեմալական Թուրքիային իրենց կողմը գրաւել Անտանտի դէմ պայքարում, եւ Նախիջեւանի հարցում զիջումը դարձաւ այդ դաշինքն ամրապնդելու համար փոխզիջման մի մասը։

Խորհրդային կառավարութեան թուրքամէտ եւ ադրբեջանամէտ քաղաքականութեան արդիւնքում, խորհրդայ-թուրքական բանակցութիւնների ընթացքում կայացուած անօրինական որոշումների եւ Կաւբիւրոյի 1921 թուականի յուլիսի 5-ի որոշման համաձայն, Նախիջեւանը եւ Լեռնային Ղարաբաղը բռնի կերպով միացուեցին Ադրբեջանին։

Այսպիսով, այս հակապատմական, հակասահմանադրական եւ հակաազգային որոշումների հիման վրայ, 1923 թուականի փետրուարին Նախիջեւանը ձեւաւորուեց որպէս ինքնաւար մարզ, իսկ մէկ տարի անց՝ 1924 թուականի փետրուարի 9-ին, այն ներառուեց Ադրբեջանի կազմում որպէս ինքնաւար հանրապետութիւն, որի հետ ընդհանուր սահմաններ չունի։

1921 թուականի մարտի 16-ին Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ ստորագրուեց Մոսկուայի «Բարեկամութեան եւ եղբայրութեան մասին» պայմանագիրը, որի համաձայն Նախիջեւանի մարզը դարձաւ ինքնաւար տարածք Ադրբեջանի պրոտեկտորատի ներքոյ։

Այս պայմանագրի համաձայն, Ադրբեջանն իրաւունք չուներ այս պրոտեկտորատը փոխանցել երրորդ պետութեանը (նկատի ունենալով Հայաստանը)։

Աւելի ուշ Մոսկուայի պայմանագրի դրոյթները հաստատուեցին 1921 թուականի հոկտեմբերի 13-ին Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետութիւնների (Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան) եւ Թուրքիայի մասնակցութեամբ ստորագրուած Կարսի պայմանագրով։ Սա վերջնականապէս ամրագրեց Նախիջեւանի կարգավիճակը որպէս Ադրբեջանական ԽՍՀ ինքնաւար տարածք։

1921 թուականին հայերը դեռեւս կազմում էին տարածաշրջանի բնակչութեան զգալի մասը (մօտ 15-40% տարբեր շրջաններում), սակայն խորհրդային շրջանում նրանց թիւը անընդհատ նուազում էր վարչական ճնշումների, հայկական դպրոցների փակման եւ տնտեսական դժուարութիւնների պատճառով, ինչը յանգեցրեց հայ բնակչութեան լիակատար անյետացմանը 1980-ականների վերջին։

Մինչեւ 1932 թուականը Նախիջեւանի Ինքնաւար Հանրապետութիւնը սահմանակից էր միայն Հայաստանին եւ Իրանին, սակայն Թուրքիան միշտ փայփայում էր Նախիջեւան տանող թուրքական միջանցք բացելու գաղափարը՝ յետագայում Սիւնիքով անցնելով Հայաստանի տարածքը եւ ուղիղ կապ հաստատելով Ադրբեջանի եւ Կենտրոնական Ասիայի թիւրքական պետութիւնների հետ՝ իրականացնելու Մեծ Թուրանի պանթուրքիստական գաղափարը։

Դրա առիթը 1927-1930 թուականների իրադարձութիւններն էին, երբ քեմալական Թուրքիայի դէմ քրդերի ապստամբութեան ժամանակ առաջացաւ ինքնահռչակ քրդական կազմաւորում, եւ արարատ լեռան լանջերին սկսեցին ակտիւօրէն գործել զինուած քրդական ջոկատներ։

1930 թուականին ապստամբներին հետապնդող թուրքական զօրքերը մտան Իրանի տարածք՝ Փոքր Արարատի (Սիսի գագաթ) տարածքում, որպէսզի, ինչպէս իրենք էին յայտարարել, ապահովէն իրենց սահմանների անվտանգութիւնը եւ լիովին վերահսկէն արարատի ռազմավարական բարձունքները՝ զրկելով ապստամբներին սահմանը որպէս թիկունք օգտագործելու հնարաւորութիւնից։

Թուրքիան պահանջեց սահմանային գծի վերանայում եւ սկսեց ակտիւօրէն առաջ մղել տարածքների փոխանակման գաղափարը՝ Քութուրի հովիտը Փոքր Արարատի (Սիսի գագաթ) դիմաց։

Այս գործընթացի արդիւնքը պէտք է լինէր Թուրքիայի եւ Նախիջեւանի միջեւ ուղիղ կապի հնարաւորութիւնը, որպէս թուրք-պարսկական սահմանազատման եւ սահմանազատման յանձնաժողովի աշխատանքի արդիւնք։

Այդ աշխատանքի արդիւնքում Քութուրի հովիտը, որը նախկինում պատկանում էր Պարսկաստանին եւ ժամանակաւորապէս օկուպացուած էր թուրքերի կողմից, պէտք է վերադարձուեր Իրանին։ Դրա դիմաց Թուրքիան ստանում էր Փոքր Արարատը (Սիսի գագաթ), ներառեալ նրա արեւելեան լանջը եւ հարակից տարածքները՝ մօտ 840 քառ. կմ մակերեսով, ինչը նրան հնարաւորութիւն էր տալիս լիովին վերահսկել արարատեան լեռնազանգուածը եւ Նախիջեւան տանող ցամաքային միջանցքը։

Այս տարածքային փոխանակումը ամրագրուել է 1932 թուականի յունուարի 23-ին Թուրքիայի Հանրապետութեան եւ Իրանի կայսերական պետութեան միջեւ ստորագրուած Թեհրանի սահմանային համաձայնագրով, որը հիմք դրեց երկու պետութիւնների ժամանակակից սահմաններին։

Հայերի համար Սիս լեռը (Փոքր Արարատ, 3611 մ), որն ունի ոչ միայն ռազմավարական, այլեւ սրբազան նշանակութիւն, յայտնուեց Թուրքիայի տարածքում ոչ թէ համարժէք փոխանակման արդիւնքում, քանի որ Քութուրի հովիտը սկզբնապէս պատկանել է Պարսկաստանին եւ արդէն օկուպացուած է եղել թուրքերի կողմից, այլ իրանական ղեկավարութեան կարճատես եւ սխալ քաղաքականութեան արդիւնքում։

Յետագայ տարիներին Ադրբեջանը վարեց նպատակային քաղաքականութիւն՝ ուղղուած հայկական մշակութային ժառանգութեան յուշարձանների ոչնչացմանը եւ հայ բնակչութեան տեղահանմանը Նախիջեւանից՝ այդ տարածքը բնակեցնելով ադրբեջանցիներով։

1988 թուականի Սումգայիթի ցեղասպանութիւնից եւ Բաքուի կոտորածներից յետոյ հայերը զանգուածաբար վտարուեցին Ադրբեջանից, այդ թւում՝ Նախիջեւանից (այդ պահին աւելի քան 160 գիւղ դեռեւս բնակեցուած էր հայերով), իսկ յաջորդ տարիներին մնացած բոլոր հայկական պատմական յուշարձանները վերջնականապէս ոչնչացուեցին։

Պատմութեան կեղծման պետական քաղաքականութիւնը Ադրբեջանի կողմից միտումնաւոր շարունակուեց, եւ դրա հետ կապուած կարելի է առանձնացնել որոշակի մեխանիզմներ, որոնք Ադրբեջանն օգտագործում է մշակութային եւ պատմական ժառանգութիւնը իւրացնելու համար.

1. Լեզուական մանիպուլեացիայ. Ադրբեջանական պատմագրութիւնը փորձում է «Նախիջեւան» անուանումը առանձնացնել դրա հայկական ստուգաբանական արմատից (կապուած Նոյի եւ «առաջին իջնելու» հետ)՝ այն փոխարինելով թիւրքական կամ այլ մեկնաբանութիւններով։
2. «Աղուանացման» տեսութիւն. Բոլոր այն քրիստոնեական յուշարձանները, որոնք չէն կարող ֆիզիկապէս ոչնչացուել, յայտարարւում են ոչ թէ հայկական, այլ «աղուանական»։ Սա թոյլ է տալիս Ադրբեջանին ներկայանալ որպէս Աղուանքի ժառանգորդ եւ պահանջել այդ յուշարձանները՝ միաժամանակ մեղադրելով հայերին դրանք աւելի ուշ ժամանակներում «հայեացնելու» մէջ։
3. Հետքերի ֆիզիկական ջնջում. Ինչպէս արդէն նշուեց, Ջուղայում հազարաւոր խաչքարերի ոչնչացումը «անհրաժեշտ» էր հէնց այն նիւթական ապացոյցները վերացնելու համար, որոնք վկայում էին հայերի դարաւոր ներկայութեան մասին։ Յուշարձաններ չկան՝ «պատմութիւն չկայ»։

Վերջին երեսուն տարիների ընթացքում Ադրբեջանը ոչնչացրել է հայկական հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգութիւնը, մասնաւորապէս Նախիջեւանի Ինքնաւար Հանրապետութեան տարածքում, որտեղ ոչնչացուել է 89 հայկական եկեղեցի, 20,000 տապանաքար եւ աւելի քան 5,000 խաչքար։

Այս գիրքը ներկայացնում է Արգամ Այուազեանի հեղինակած «ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԵՎ ՀՈԳԵՎՈՐ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ» հիմնարար ուսումնասիրութիւնը, որը վերաբերում է Նախիջեւանի պատմութեանը եւ ճարտարապետութեանը, որը պատկերազարդուած է տաճարների, եկեղեցիների, խաչքարերի եւ այլ ճարտարապետական յուշարձանների լուսանկարներով։

Այս հետազօտութեան նպատակն է պատմական համատեքստում ներկայացնել եւ վերլուծել Նախիջեւանի հարուստ հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգութիւնը, որը Հայաստանի հոգեւոր ժառանգութեան անբաժանելի մասն է կազմում, ընթերցողին տրամադրելով տեղեկատուութիւն, որը կարեւոր աղբիւր է հայ ժողովրդի պատմութեան բազմաթիւ բարդ էջերը պարզաբանելու համար։

Այս ուսումնասիրութեան մէջ ներկայացուած նիւթերը ցոյց են տալիս, թէ ինչպէս է Նախիջեւանի շրջանը դարերի ընթացքում բացառիկ դեր խաղացել հայկական պետականութեան, գրչութեան եւ գրականութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ արուեստի ձեւաւորման գործում։

Յայտնի հայ գիտնական Արգամ Այուազեանն իր ողջ գիտակցական կեանքը նուիրել է Նախիջեւանի հարուստ եւ եզակի հայկական պատմամշակութային ժառանգութեան ուսումնասիրութեանը։

Յայտնի է, որ խորհրդային իշխանութեան հաստատումից յետոյ Նախիջեւանը ներառուել է Ադրբեջանի կազմում որպէս ինքնաւար մարզ, որը տասնամեակներ շարունակ պետականօրէն նպատակաուղղուած քաղաքականութիւն է վարել այս շրջանի հայկական մշակութային ժառանգութիւնը ոչնչացնելու համար։

Խորհրդային հայ գիտնականների եւ մտաւորականութեան համար Նախիջեւան այցելելը անհասանելի էր, աւելին, տեղի հայ բնակչութեան կեանքն ու ապագան անընդհատ վտանգի տակ էին, մինչդեռ բազմաթիւ մշակութային արժէքներ անընդհատ կանգնած էին ոչնչացման եզրին։

Լինելով Նախիջեւանի բնիկ՝ Արգամ Այուազեանն իր ողջ կեանքը զբաղուել է հայրենիքի պատմամշակութային ժառանգութեան ուսումնասիրութեամբ։ Անտեսելով Ադրբեջանի կողմից ստեղծուած տարբեր խոչընդոտները՝ գիտնականը գրանցել է ոչ միայն աւերուած, այլեւ տեղում գտնուող յուշարձանների մասամբ պահպանուած յուշարձանները (խաչքարեր, բարձրաքանդակներ, քանդակներ):

Այուազեանը կատարել է հսկայական գիտական աշխատանք. նա պատրաստել եւ հրատարակել է Նախիջեւանի պատմութեանը, մշակոյթին, ճարտարապետութեանը, որմնանկարչութեանը, Ջուղայի խաչքարերին եւ տարբեր պատմական ժամանակաշրջանների ձեռագրերին նուիրուած հիմնարար աշխատութիւններ:

Գիտնականի առանձնայատուկ արժանիքն է տարածաշրջանի էպիգրաֆիկ ժառանգութեան հաւաքագրումն ու հրատարակումը «Նախիջեւանի էպիգրաֆիկ ժառանգութիւն» գրքում: Նշէնք, որ 6 հատորից բաղկացած այս յուշարձանային աշխատանքը պարունակում է 9-19-րդ դարերի աւելի քան 4000 վիմական արձանագրութիւններ, մօտ 5800 նկարազարդումներ, գծագրեր, քարտէզներ եւ այլ նիւթեր: Լինելով լայն հետաքրքրութիւններ ունեցող գիտնական՝ նա նաեւ հրատարակել է հայ բարբառագիտութեան ոլորտում հիմնարար ուսումնասիրութիւն՝ «Ագուլիսի բարբառի մասունքներ» վերնագրով:

Արգամ Այուազեանը նաեւ կազմել է մեծածաւալ քարտէզներ, որոնք գրանցում եւ տեղորոշում են Նախիջեւանի հայկական մշակոյթի յուշարձանները. «Նախիջեւան. Պատմական վկայութիւններ (յուշարձանների քարտէզ-ուղեցոյց)»։

Առանձնայատուկ նշանակութիւն է ձեռք բերում Այուազեանի «Խցուած մեղեդի. Ջուղայ» (2003) գիտահանրամատչելի ֆիլմը, որը նուիրուած է Ջուղային եւ նրա խաչքարագործութեան իւրօրինակ արուեստին։ Խոսքը վերաբերում է Ջուղայի 4500 եզակի խաչքարերին (ֆիլմում ներկայացուած է դրանցից մօտ 800-ը), որոնք Ադրբեջանը ոչնչացրել է բուլդոզերներով՝ հողին հաւասարեցնելով հին հայկական գերեզմանատունը։

Միայն Նախիջեւանի թեմայով Այուազեանը 48 գրքի (մենագրութիւններ, կատալոգներ, ժողովածուներ), երկու էթնոմշակութային քարտէզների եւ աւելի քան 300 գիտական, հանրագիտարանային եւ գիտահանրամատչելի յօդուածների հեղինակ է։

Գիրքը հիմնաւորում է տարածաշրջանի հայկական ժառանգութեան գրանցման անհրաժեշտութիւնը դրա համակարգուած ոչնչացման պայմաններում։

Հեղինակը համակարգում է Ջուղայի գերեզմանատան եկեղեցիների եւ խաչքարերի մասին տեղեկատուութիւնը, արխիւային նիւթերի եւ լուսանկարների միջոցով նկարագրելով կորուսեալ յուշարձանները: Գիրքն ունի գիտական կատալոգի կառուցուածք. այն ներառում է տարածաշրջանի պատմութիւնը, ճարտարապետական յուշարձանները եւ մշակութային լանդշաֆտի տեսողական վկայութիւնները՝ ծառայելով որպէս գործիք ոչնչացուած ժառանգութեան ուսումնասիրութեան համար։

Պատմական շարունակականութիւն. Նախիջեւանը դիտւում է որպէս հայկական քաղաքակրթութեան օրրաններից մէկը, որի պատմութիւնը սկսւում է Վանի թագաւորութեան (Ուրարտու) ժամանակներից մինչեւ ուշ միջնադար։

Ճարտարապետական իւրայատկութիւն. ընդգծւում է տեղական ճարտարապետական դպրոցի իւրայատկութիւնը, այդ թւում՝ Ջուղայի յայտնի խաչքարերը, վանքերը եւ եկեղեցիները, որոնք դարեր շարունակ ձեւաւորել են տարածաշրջանի կերպարը։

Ժառանգութեան պահպանման խնդիրը. Յուշարձանների ողբերգական ճակատագիրը նոյնպէս կարեւոր թեմայ է: Հեղինակը մատնանշում է տարածաշրջանում հայկական մշակութային շերտի համակարգուած ոչնչացումը, ինչը գիրքը դարձնում է ոչ միայն գիտական աշխատանք, այլեւ կորուսեալ հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգութիւնը փաստաթղթաւորող եւ արձանագրող վաւերագրական ուսումնասիրութիւն։

Արգամ Այուազեանի «ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԵՎ ՀՈԳԵՎՈՐ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ» գիրքը չափազանց կարեւոր է ոչ միայն գիտական, այլեւ քաղաքական եւ աղբիւրագիտական տեսանկիւնից։ Բացի զուտ գիտական նպատակից, այն ունի նաեւ ճանաչողական նշանակութիւն եւ ձեռք է բերում բացառիկ արժէք, յատկապէս Ադրբեջանի կողմից Նախիջեւանի պատմամշակութային յուշարձանների հայկական ծագումը ժխտելու պետական մակարդակի քաղաքականութեան համստեքստում:

Լուսանկարում՝
Հովհաննես Այվազովսկի․ Նոյն իջնում է Արարատից, 1889 թ.