Ամերիկային անհրաժեշտ է դեսպան, որը պատասխանատուութեան կը կանչի Ադրբեջանին Արցախի հարցում, այլ ոչ թէ մէկը, որը կարող է շահոյթ ստանալ նրա յանցագործութիւնների բնականոնացումից։
ՎԱՇԻՆԳՏՈՆ — Հայ դատի Ամերիկայի յանձնախումբը (ANCA) ողջունում է սենատոր Թոմ Թիլիսի (հանրապետական, Հիւսիսային Կարոլինա) որոշումը՝ կասեցնելու նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից Ալեքսանդր Ալդենի՝ Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանի պաշտօնում նշանակման վիճայարոյց թեկնածութեան հաստատումը։ Այս քայլը հնարաւորութիւն կը տայ Սենատի նոր կազմին յանգամանօրէն ուսումնասիրել նրա թեկնածութիւնը՝ առաջիկայ յունուարին նոր գումարման Կոնգրեսի աշխատանքների մեկնարկից յետոյ։
«Հայ դատի Ամերիկայի յանձնախումբը ողջունում է սենատոր Թոմ Թիլիսի որոշումը՝ կասեցնելու Ալեքսանդր Ալդենի հաստատումը որպէս Ադրբեջանում ԱՄՆ յաջորդ դեսպան։ Սա չափազանց կարեւոր նշանակում է, որպէսզի առանց պատշաճ քննարկման հաստատուի հեռացող Կոնգրեսի նստաշրջանի ընթացքում, յատկապէս հաշուի առնելով Թրամփի վարչակազմի անխոհեմ շտապողականութիւնը՝ բնականոնացնելու Ադրբեջանի իրականացրած Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) ցեղասպանութիւնը»,– յայտարարել է Հայ դատի Ամերիկայի յանձնախմբի գործադիր տնօրէն Արամ Սուրէն Համբարեանը։
Սենատոր Թիլիսն իր մտադրութեան մասին յայտնել է «Semafor»-ի՝ Սպիտակ տան հարցերով լրագրող Էլեանոր Միւլլերին, որը նոյեմբերի 10-ին առաջինն էր անդրադարձել Ալդենի թեկնածութեանը։
«Ես թոյլ չեմ տալու, որ նրա թեկնածութիւնն առաջ անցնի։ Վե՛րջ»,– Միւլլերին ասել է Թիլիսը։
«Նա կարող է մասնակցել լսումներին, սակայն ես թոյլ չեմ տալու, որ նրա թեկնածութիւնը հաստատուի միւսների հետ միասնական քուէարկութեամբ։ Դա նշանակում է, որ այս գումարման Կոնգրեսում նրա հաստատումը տեղի չի ունենայ»։
Միւլլերը հարցրել է՝ արդեօք թեկնածութեան հաստատումը կը ձգձգուի նաեւ յաջորդ գումարման Կոնգրեսում, երբ դեմոկրատները կը ստանձնեն Սենատի վերահսկողութիւնը։
«Կարծում եմ՝ հաւանաբար իրաւացի էք»,– պատասխանել է Թիլիսը։
Սենատոր Թիլիսը բազմիցս հրապարակաւ դատապարտել է Ադրբեջանի կողմից մարդու իրաւունքների խախտումները, այդ թւում՝ Արցախի հայաթափումն ու հայ պատանդների ապօրինի կալանաւորումը։
Ֆինանսական կապերի հետքերով. շահերի բախում եւ ֆինանսական շահագրգռուածութիւն հակամարտութեան մէջ
«Այն, ինչ տեսնում ենք Ալեքսանդր Ալդենի թեկնածութեան պարագայում, միաժամանակ շահերի բախում է եւ հակամարտութիւնից ֆինանսական շահ ստանալու հնարաւորութիւն»,– նշել է Համբարեանը։
ԱՄՆ Կառավարական էթիկայի գրասենեակ ներկայացրած ֆինանսական յայտարարագրի համաձայն՝ Ալդենը 2021 թուականից «Palantir» ընկերութեան աւագ խորհրդականն է։
Յայտարարագրի մասին յունիսին առաջինը հաղորդել է «NOTUS»-ը, որից յետոյ տեղեկութիւնը հրապարակել է նաեւ «Washington Sun»-ը։
Այդ փաստաթղթում Ալդենը յայտարարագրել է «Palantir»-ի 5-25 միլիոն դոլար արժողութեամբ սովորական բաժնետոմսեր, ինչպէս նաեւ 1-5 միլիոն դոլար արժողութեամբ բաժնետոմսեր, որոնց նկատմամբ սեփականութեան իրաւունքը դեռ վերջնականապէս չի ձեւաւորուել։
«Semafor»-ի տեղեկութիւններով՝ նա ներկայումս խորհրդատուական ծառայութիւններ է մատուցում ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկօ Ռուբիոյին՝ որպէս յատուկ կարգավիճակ ունեցող պետական աշխատակից, ինչը նրան հնարաւորութիւն է տալիս միաժամանակ պահպանել իր պաշտօնը «Palantir»-ում։
«Palantir»-ի արտադրանքների շարքում է «Maven Smart Systems»-ը՝ արհեստական բանականութեան վրայ հիմնուած ռազմական թիրախաւորման համակարգը, որն օգտագործւում է ԱՄՆ զինուած ուժերի կողմից։
Այս տարուայ սկզբին Ադրբեջանի պետական լրատուամիջոցները հաղորդել էին, որ ադրբեջանցի բարձրաստիճան պաշտօնեաները Միացեալ Թագաւորութիւնում հանդիպել են «Palantir»-ի ներկայացուցիչների հետ՝ քննարկելու պետական հնարաւոր պայմանագրերը։
Ալդենը խոստացել է հրաժարուել «Palantir»-ում զբաղեցրած պաշտօնից եւ իր բաժնետոմսերը վաճառել դեսպանի պաշտօնում հաստատուելուց յետոյ 90 օրուայ ընթացքում։
Սակայն այդ խոստումը չի վերացնում շահերի բախումը։
Ըստ այդ պարտաւորութեան պայմանների՝ նա կարող է պահպանել «Palantir»-ի իր բաժնետոմսերը դեսպանի պաշտօնավարման առաջին երեք ամիսների ընթացքում, մինչ ընկերութիւնը ձգտում է պայմանագրեր կնքել Ադրբեջանի կառավարութեան հետ։
Ներկայումս նա խորհրդատուական ծառայութիւններ է մատուցում պետքարտուղարին՝ միաժամանակ շարունակելով վարձատրութիւն ստանալ «Palantir»-ից, այն պայմաններում, երբ Բաքուն փորձում է համագործակցութիւն հաստատել այդ ընկերութեան հետ։
«Ալդենը չի կարող միաժամանակ ներկայացնել Միացեալ Նահանգներն Ադրբեջանում եւ ֆինանսական շահոյթ ստանալու հնարաւորութիւն ունենալ այդ երկրի ավտորիտար վարչակարգի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականութիւնից»,– յայտարարել է Համբարեանը։
Ի պաշտպանութիւն Արցախի հայ պատանդների
2024 թուականի ապրիլին սենատոր Թիլիսը միացել էր սենատորներ Բիլ Քեսիդիին (հանրապետական, Լուիզիանա), Էդ Մարքիին (դեմոկրատ, Մասաչուսեթս) եւ Գարի Փիթերսին (դեմոկրատ, Միչիգան)՝ դիմելով այն ժամանակուայ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենին։
Սենատորները պահանջել էին, որ Բաքուի կողմից հայ պատանդների ազատ արձակումը դառնայ Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղութեան ցանկացած համաձայնագրի նախապայման։
«Քաղաքական բանտարկեալների եւ ռազմագերիների ազատ արձակման պահանջը կայուն խաղաղութեան հասնելու կարեւոր քայլ է»,– գրել էին սենատորները։
Նրանք նաեւ կոչ էին արել Պետդեպարտամենտին Ադրբեջանի՝ 2023 թուականի սեպտեմբերին Արցախի դէմ իրականացրած յարձակումը որակել որպէս էթնիկ զտում, միջազգային երաշխիքների ներքոյ պաշտպանել հայերի՝ իրենց տները վերադառնալու իրաւունքը եւ պատժամիջոցներ սահմանել պատասխանատու ադրբեջանցի պաշտօնեաների նկատմամբ։
«Էթնիկ խմբի քաղաքական ղեկավարութեանը բռնի հեռացնելն ու կալանաւորելը էթնիկ զտում իրականացնողների յայտնի մարտավարութիւններից է»,– նշուած է նամակում։
Սենատորներից պատասխանատուութեան ապահովման պահանջ
Հայ դատի Ամերիկայի յանձնախմբի քաղաքական հարցերով տնօրէն Ալեքս Գալիցկու ղեկավարութեամբ յանձնախումբը դիմել է Սենատի Արտաքին յարաբերութիւնների յանձնաժողովի անդամների գրասենեակներին՝ կոչ անելով Ալդենից պարզաբանումներ պահանջել, թէ արդեօք նա աշխատելու է Բաքւում պահուող հայ պատանդների ազատ արձակման ուղղութեամբ։
Փետրուարին Ադրբեջանը 16 հայ կալանաւորների դատապարտել է 15 տարուց մինչեւ ցմահ ազատազրկման՝ ձեւական դատավարութիւններից յետոյ։ Ալիեւն այնուհետեւ հրապարակաւ հրաժարուել է նրանց ներում շնորհելու հնարաւորութիւնից։
Հայ դատի Ամերիկայի յանձնախումբը սենատորներին կոչ է արել Ալդենից յանձնառութիւն պահանջել՝ վերականգնելու Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի մուտքը կալանաւորուած անձանց մօտ։
Յանձնախումբը նաեւ կոչ է արել սենատորներին պարզել՝ արդեօք Ալդենը պաշտպանելու է Արցախի հայկական քրիստոնէական ժառանգութիւնը, որտեղ Ադրբեջանն այս գարնանը ոչնչացրել է երկու եկեղեցի։
Սենատորները պէտք է նաեւ ստանան նրա յանձնառութիւնը՝ աջակցելու Արցախի բռնի տեղահանուած հայերի վերադարձի իրաւունքին։
Լրացուցիչ հարցերը վերաբերում են նրան, թէ արդեօք Ալդենը պատրաստ է՝
- Պահանջել ադրբեջանական ուժերի դուրսբերումը Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի մօտ 100 քառակուսի մղոնից։
- Կոչ անել Բաքուին հրաժարուել Հայաստանի Սահմանադրութեան փոփոխութիւնը որպէս խաղաղութեան նախապայման ներկայացնելու պահանջից։
- Ապահովել Ադրբեջանին ԱՄՆ ռազմական օգնութիւնը սահմանափակող 907-րդ յօդուածի կիրարկումը։
- Աջակցել «Գլոբալ Մագնիտսկու» օրէնքի շրջանակում պատժամիջոցների կիրառմանը պատերազմական յանցագործութիւնների համար պատասխանատու ադրբեջանցի պաշտօնեաների նկատմամբ։
- Ճանաչել Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ հետամուտ լինել մինչ օրս անպատիժ մնացած այդ յանցագործութեան համար արդարութեան հաստատմանը։
«Ամփոփելով՝ Ամերիկային անհրաժեշտ է Ադրբեջանում դեսպան, որը պատասխանատուութեան կը կանչի Իլհամ Ալիեւին, այլ ոչ թէ մէկը, որը Վաշինգտոնում կը ներկայացնի այդ բռնապետի շահերը։
ԱՄՆ Սենատը պէտք է պարզի բոլոր փաստերը՝ նախքան այս թեկնածուի հաստատման հարցն անգամ քննարկելը»,– եզրափակել է Համբարեանը։
