1990 թ. յունուարի 13-20-ը Բաքւում հայերի ջարդերը քսաներորդ դարի ընթացքում Ադրբեջանի պաշտօնական իշխանութիւնների բացայայտ եւ քօղարկուած հակահայկական քաղաքականութեան, պետական մակարդակով հայատեացութեան հետեւողական սերմանման, պատմութեան միտումնաւոր խեղաթիւրման, քաղաքակիրթ համակեցութեան համամարդկային նորմերի ու սկզբունքների կոպիտ խախտման հետեւանք էին:
Այս ամէնը միասին յանգեցրեց Ադրբեջանում հայերի ուղղակի ֆիզիկական բնաջնջման՝ զանգուածային կոտորածի՝ մարդկանց նկատմամբ վրէժխնդրութեան ամենադաժան եւ կատարելագործուած, ֆաշիստական մեթոդների կիրառմամբ: Միեւնոյն ժամանակ, այն հաստատեց Ղարաբաղի ազգային-ազատագրական շարժման հաւատարմութիւնն ու անհրաժեշտութիւնը եւ դարձաւ ամենահամոզիչ փաստարկներից մէկը այն բանի, որ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդին աւտօրիտար Ադրբեջանի մաս կազմում արդարութեան, ժողովրդաւարութեան եւ ազատութեան ձգտող Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդին գտնելու անհնարինութեան է:
Շատ պատմաբաններ Բաքւում հայկական ջարդերը 20-րդ դարասկզբին Արեւելեան Անդրկովկասում եւ Օսմանեան Թուրքիայում տեղի ունեցած ցեղասպանութիւնների համատեքստում համարում են Ադրբեջանի ջարդերի շարունակութիւն 1990 թուականի Բաքուի ջարդերը 1988 թուականի փետրուարին ադրբեջանական մէկ այլ քաղաքում՝ Սումգայիթում, տեղի ունեցած ջարդերի տրամաբանական շարունակութիւնն էին: Ստեփանակերտում ես հնարաւորութիւն ունեցայ շփուելու Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից բազմաթիւ փախստականների հետ։ Այսօր կոնկրէտ անուններ չեմ նշի եւ արիւնոտ պատմութիւններ չեմ պատմի, միայն նշեմ, որ ֆաշիստական մտածելակերպ ունեցող իշխանութիւնների ղեկավարած դաժան ամբոխի կոտորածից փախչելով՝ հայերը ստիպուած են եղել լքել իրենց տներն ու երկար տարիների ազնիւ աշխատանքով, բանկային հաշիւներով եւ այլն ձեռք բերուած ունեցուածքը: Հայերի լքուած տները բռնագրաւուել եւ բնակեցուել են ադրբեջանցիների կողմից՝ խախտելով բոլոր օրէնքները։
Հայերի տեղահանութիւնն ուղեկցւում էր 20-րդ դարավերջին աննախադէպ վանդալիզմի, կողոպուտի եւ բռնութեան փաստէրով՝ կենտրոնական իշխանութիւնների համերաշխութեան, կուսակցական, խորհրդային եւ իրաւապահ մարմինների ղեկավարների աւելորդութիւններին անձնական մասնակցութեան պայմաններում: Հայկական ազգութեամբ ՀԽՍՀ քաղաքացիները կորցրել են ոչ միայն նրանց անշարժ գոյքը, ինչպէս նաեւ մշակութային եւ պատմական յուշարձանները, գերեզմանոցները, որտեղ թաղուած են հարազատներն ու ընկերները: Ադրբեջանից աւելի քան կէս միլիոն հայ փախստականներից՝ նրանք ցրուեցին աշխարհով մէկ՝ յաղթահարելով բազմաթիւ անմարդկային դժուարութիւններ։ Նրանցից շատերը չկարողացան դիմանալ դրան եւ մահացան Ադրբեջանում դաժան վերաբերմունքի հետեւանքներով…
Հարկ է նշել, որ Սումգայիթից, Բաքուից եւ Ադրբեջանի այլ քաղաքներից փախստականների զգալի մասը ապաստան գտաւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնում, յաջողութեամբ ինտեգրուեց տեղի հասարակութեանը, բնիկ ժողովուրդների հետ միասին մասնակցեց Ադրբեջանի ագրեսիայի հետ մղմանը, որը 1991-1994 թուականներին լայնամասշտաբ պատերազմ սանձազերծեց Արցախի դէմ, իրենց արիւնով ջրեց հին հայկական հողը, առաւել աւելի կապուեց դրան եւ ապրեց նորաստեղծ պետութիւնում մինչեւ 2023 թուականի սեպտեմբերի վերջը:
Մինչեւ Բաքուի վարչակարգը նոր էթնիկ զտումներ իրականացրեց եւ ամբողջ բնակչութեան դուրս գալը ԼՂՀ-ից: Սումգայիթում, Բաքւում, Կիրովաբադում եւ Ադրբեջանի այլ քաղաքներում կատարուած հրէշաւոր ոճրագործութիւններին քաղաքական, իրաւական եւ նոյնիսկ բարոյական գնահատական չի տրուել։ 20-րդ դարի վերջին ցեղասպանութեան կազմակերպիչների եւ մեղաւորների անպատժելիութիւնը խրախուսեց Ադրբեջանի իշխանութիւններին 21-րդ դարում իրականացնել նոր վայրագութիւններ եւ մարդկութեան դէմ յանցագործութիւններ, մասնաւորապէս՝ 2016 թուականի «քառօրեայ պատերազմի» եւ 2020 թուականի «քառասունչորսօրեայ պատերազմի» սանձազերծումը Արցախի դէմ, ԼՂՀ ամիսներ տեւած շրջափակման-պաշարման կազմակերպումը, որն աւարտուեց 2023 թուականի սեպտեմբերին նոր լայնածաւալ ռազմական ագրեսիայով եւ էթնիկ զտումներով՝ ժողովրդի լիակատար վտարմամբ հին հայկական հողից: Իսկ մարդկութեան դէմ այս բոլոր յանցագործութիւնների ֆոնին Բաքուի ռեժիմը, որը մինչ օրս չի պատժուել, համարձակութիւն ունի խօսելու ադրբեջանցիների «վերադարձի» մասին, որը գոյութիւն ունի միայն իր հիւանդ երեւակայութեան մէջ, Բաքուն եւ Անկարան ցինիկ հետեւողականութեամբ շարունակում են ակտիւօրէն առաջ քաշել սպեկուլեատիւ թեման՝ «ա «Հայաստանից ադրբեջանցի փախստականներին» եւ «նրանց կրած վնասներին»՝ Հայաստանին մեղադրելով «էթնիկ զտումներ իրականացնելու» մէջ։ Բայց յայտնի է, որ ի տարբերութիւն ադրբեջանահայերի՝ խորհրդային տարիներին Հայաստանում ապրող ադրբեջանցիների ճնշող մեծամասնութիւնը հնարաւորութիւն է ունեցել վաճառել կամ փոխանակել իրենց բնակարանները։ Բացի այդ, նրանք Հայաստանից ստացել են ընդհանուր 110 մլն ԱՄՆ դոլարի փոխհատուցում։
Միեւնոյն ժամանակ, հայ փախստականները, միջազգային իրաւունքի համաձայն, իրաւունք ունեն ստանալու ոչ միայն նիւթական եւ բարոյական, այլեւ տարածքային փոխհատուցում կորցրած հայրենիքի համար: Սա վերաբերում է նաեւ 2020-2023 թուականներին էթնիկ զտումների ենթարկուած Արցախի Հանրապետութեան շուրջ 150 հազար քաղաքացիներին։
Ակնյայտ է, որ Ադրբեջանի ցեղասպան իշխանութիւնների օրօք, որոնք այսօր անպատիժ իրականացնում են Արցախի հայկական հոգեւոր եւ պատմական ժառանգութեան ոչնչացումը ամբողջ աշխարհի աչքի առաջ եւ հայերի տները ինտենսիւօրէն բնակեցնում ադրբեջանցիներով, սկզբունքօրէն անհնար է բնիկ բնակչութեան վերադարձը։
Բայց սա խնդիրների միայն կէսն է։ Ամենաւատն այն է, որ թշնամուն դրանում օժանդակում է Հայաստանի Հանրապետութեան պետական ռեժիմը, որն իր սահմանադրական պարտաւորութիւնների ուժով պէտք է իր վրայ վերցնի փախստականների իրաւունքների պաշտպանութիւնը եւ ոչ թէ վերջ տա դրանք: Եւ միայն Հայաստանի իրական պետականութեան վերականգնման եւ մարդկութեան դէմ յանցագործութեան մեղսակից ազատուելու դէպքում հնարաւոր է արմատապէս փոխել երկրի քաղաքականութիւնն այս հարցում եւ հասնել համապատասխան օժանդակութեան համապատասխան միջազգային նորմերի։
Աշոտ Բեգլարեան
«Ապառաժ»
