Հարկադրուած բարեփոխումներ Իրանում. տնտեսական բարդութիւնների լաբիրինթոսից դուրս գալու փնտրտուքներում

Vpoanalytics — Հարկադրուած բարեփոխումներ Իրանում. տնտեսական բարդութիւնների լաբիրինթոսից դուրս գալու փնտրտուքներում — Вынужденные реформы в Иране: в поисках выхода из лабиринта экономических сложностей — Ստանիսլաւ Կոտեօլկին —
Իրանի իշխանութիւնները 2019ից ի վեր առաջին անգամ յայտարարել են վառելիքի գների բարձրացման մասին՝ տնտեսական դժուարութիւնների եւ բնապահպանական խնդիրների ֆոնին (օրինակ՝ մայրաքաղաքի շրջակայքում երկար երաշտի պատճառով ջրամբարներում նորմայից մնացել է ջրի 10%-ը): Երկրում բենզինի ցածր գների սուբսիդաւորման համար տարեկան ծախսւում է մինչեւ 60 մլրդ դոլար։

Դեկտեմբերի 13-ի կէսգիշերից ուժի մէջ մտած նոր տարբերակուած գնագոյացման համակարգը սահմանում է, որ վարորդդները ամսական սպառուած առաջին 60 լիտրի համար կվճարէն 15,000 ռիալ մէկ լիտրի համար, յաջորդ 100 լիտրի համար՝ 30,000 ռիալ մէկ լիտրի համար եւ այդ քանակից աւելիի համար՝ 50,000 ռիալ մէկ լիտրի համար։ Նոյնիսկ թանկացումից յետոյ Իրանում ամենաթանկ բենզինն անհամեմատ էժան կը լինի, քան Ամերիկայում կամ Ռուսաստանում։

Մինչդեռ ANBOUND-ի՝ չինական եւ մալայզիական գրանցման անկախ վերլուծական կենտրոնի հետազօտողների ուշադրութիւնը գրաւել է իրանական իշխանութիւնների կողմից յայտարարուած բարեփոխումներից մէկը, այն է՝ արժութային բարեփոխումը։ Մասնաւորապէս, խօսքը ներկայիս ռիալի արժոյթի դէնոմինացիայի մասին է (որոշուել է հանել չորս զրոյ)՝ նոր միաւորի ներդրմամբ, որը կոչւում է թոման՝ 1 նոր թոմանի պաշտօնական փոխարժէքով 10 000 հին ռիալի դիմաց։

Ծրագիրը նախատեսում է երկամեայ նախապատրատսական շրջան, որին կը յաջորդի եռամեայ փուլ, որի ընթացքում հին եւ նոր արժոյթները միաժամանակ շրջանառութեան մէջ կը լինէն: Բարեփոխումը նպատակ ունի լուծել հիպերինֆլեացիայի հետեւանքով առաջացած ամենօրեայ ծանր գործողութիւնների խնդիրը, երբ թուերը դառնում են անմարսելի, իսկ հաշուարկները՝ աւելի ու աւելի ծանրաբեռնուած։ Առաջին հայեացքից կարող է թուալ, որ սա զուտ տեխնիկական ճշգրտում է, եւ կառավարութիւնը յայտարարել է՝ բարեփոխումը չի փոխի արժոյթի իրական արժէքը։ Սակայն այս քայլը վկայում է այն մասին, որ Իրանի տնտեսութիւնը գտնւում է խորը կառուցուածքային ճգնաժամի մէջ։ Երբ մի երկիր ստիպուած է իր արժոյթը անուանել 10,000-ից 1 յարաբերակցութեամբ, դա յաճախ նշանակում է, որ նրա գնողունակութիւնը փլուզման եզրին է: Առանց հիմնական տնտեսական խնդիրների լուծման, անուանական արժէքի պարզ փոփոխութիւնը չի կարողանայ արմատապէս փոխել գնաճի արագ աճի յետագիծը:

Այն փաստը, որ Իրանը դիմել է նման արմատական դրամաւարկային բարեփոխումների, մեծապէս բացատրւում է ռիալի գրեթէ ամբողջական արժեզրկմամբ։ Երկրի իշխանութիւններն արդէն վաղուց պայքարում են բարձր գնաճի դէմ, իսկ ռիալի փոխարժէքը սեւ շուկայում մնում է կայուն ցածր։ Սովորական գործարքները յաճախ արժէն միլիոնաւոր կամ նոյնիսկ հարիւր միլիոնաւոր ռիալ, այնպէս որ մէկ շիշ ջուր գնելը կարող է արժենալ տասնեակ հազարաւոր ռիալ: Սա ոչ միայն մեծացնում է մեծ քանակոյթամբ կանխիկ պահելու եւ սխալ հաշուարկների հետ կապուած ռիսկերը, այլեւ վկայում է արժոյթի հիմնական գործառոււյթների խափանման մասին։ Նման երկիմաստ իրավիճակը մէկ գիշերուայ ընթացքում չի ստեղծուել։ 2018-ին Թրամփի վարչակազմի կողմից միջուկային գործարքից միակողմանի դուրս գալուց յետոյ, որին յաջորդում է պատժամիջոցների ճնշման ուժեղացումը, Իրանից նաւթի արտահանումը, որը կազմում է նրա արժութային մուտքերի մօտ 50% — ը, մեծապէս նուազել է: Քանի որ արտարժոյթի պահուստները արագօրէն նուազում էին, կառավարութիւնը ստիպուած էր գումար տպել Կենտրոնական բանկում՝ տնտեսութիւնը պահպանելու համար, ինչը յանգեցրեց դրամական ընդլայնման արատաւոր շրջանի եւ գների բարձրացման:

Սակայն իրանական արժոյթի անուանական արժէքից զրոների պարզ հեռացումը չի օգնի յաղթահարել պրոգրեսիւ գնաճը։ Մեջլիսի պատգամաւոր Հոսեյն Սամսամին նշել է․ «ազգային արժոյթի հեղինակութիւնը չի վերականգնուի, ոթէ հանուի չորս զրոյ։ Դրան կարելի է հասնել միայն ամրապնդելով արժոյթի իրական արժէքը»։ Պատմւոթիւնը ցոյց է տալիս, որ առանց կառուցուածքային աջակցութեան, նման բարեփոխումները յաճախ աւարտւում են ձախողմամբ: Օրինակ՝ Վենեսուելան 2008 եւ 2018թթ-ին մի քանի անգամ կրճատել է իր արժոյթով զրոների քանակը, սակայն բիւջէի մշտական դեֆիցիտը եւ փողի չափազանց մեծ տպագրութիւնը, ի վերջոյ, յանգեցրել են գնաճի բարձրացմանը: Ի տարբերութիւն Վենեսուելայի, Թուրքիան 2005ին յաջողութեամբ վերացրեց վեց զրոները, քանի որ բարեփոխումներ անցկացրեց՝ հետեւելով ֆինանսական կարգապահութեանը եւ օգուտ քաղեց Արեւմուտքի հետ կայուն կապերից, պնդում են հեղինակները: Իրանում իրավիճակը շատ աւելի անկայուն է.բիւջէի հարկային եկամուտները նուազել են ՀՆԱ-ի 2,5% — ից ցածր, իսկ պահպանուող բիւջետային դեֆիցիտը Կենտրոնական բանկին ստիպում է փող տպել: Նման պայմաններում, նոր արժոյթը, ամենան հաւանականութեամբ, կկրկնի հնի ճակատագիրը։

Յետազոտութեան հեղինակների կարծիքով՝ Իրանի տնտեսական խնդիրները կայանում են իշխանութեան իւրայատուկ կառուցուածքի եւ ռեսուրսների մոնոպոլացման մոդելի մէջ, այն գործոնների, որոնք նոյնպէս սահմանափակում են ցանկացած արժութային բարեփոխման արդիւնաւետօթոյունը: Համաձայն վելայեթ է- ֆաքիհ համակարգի՝ կրօնական իշխանությւոնը գերակշռում է քաղաքացիականին։ Այնպիսի ազդեցիկ խմբեր, ինչպիսիք են կրօնական հիմնադրամները, մասնաւորապէս՝ Իմամ Խոմեյնիի անուան օգնութեան հիմնադրամը եւ Իսլամական յեղափոխութեան պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ), վերահսկում են առանցքային ոլորտները, այդ թւում՝ էներգետիկան եւ ֆինանսները: Միասին նրանք կազմում են ՀՆԱ-ի աւելի քան 50% — ը, բայց միեւնոյն ժամանակ ազատւում են հարկերից եւ պետական վերահսկողութիւնից: Իրենց շահերը պաշտպանելու համար այս խմբերը երկար ժամանակ դիմադրում էին շուկայի ազատականցամանը եւ մրցակցութեան ուժեղացմանը: Ըստ որոշ տուեալների՝ դրանք խոչընդոտել են թուրքական հեռահաղորդակցական ընկերութիւնների մուտքը իրանական շուկայ։ Մենաշնորհները յանգեցնում են հարստութեան կենտրոնացման, որի պատճառով հասարակ քաղաքացիները չէն կարող օգուտ քաղել նաւթի վաճառքից ստացուած երկրի եկամուտներից: Մինչդեռ հարկային բազան չորանում է՝ պետութեանը զրկելով արդիւնաւետ հարկաբիւջետային գործիքներից։ Այս խորապատկերին արժութային բարեփոխումը ոչ այլ ինչ է, քան մակերեսային ախտանիշների կոսմէտիկ վերացում եւ դժուար թէ օգնի լուծել գոյքի անհաւասարութեան եւ կառուցուածքային աղաւաղումների հետ կապուած աւելի խորը խնդիրներ:

Իրանի արտաքին պատժամիջոցներն ու աշխարհաքաղքական մեկուսացումն էլ աւելի են նեղացրել բովանդակալից բարեփոխումների տարածութիւնը։ Նաւթի արտահանման եւ ֆինանսական համակարգի աշխատանքի վերաբերեալ ԱՄՆ-ի սահմանափակումների պատճառով երկրի համար չափազանց դժուար է արտարժոյթ վաստակել սովորական առեւտրի միջոցով, ուստի նա ստիպուած է դիմել նաւթի մաքսանենգութեան: Չնայած Իրանը փորձեց նուազեցնել իր կախուածութիւնը ԱՄՆ դոլարից՝ անդամակցելով BRICS-ին եւ խթանելով տեղական արժոյթով հաշուարկները յուանի եւ ռուբլու օգտագործմամբ, երկրի նոր արժոյթի միջազգային հեղինակութիւնը մնում է զրոյի մօտ: Առաւել մտահոգիչ է Իրանի շարունակուող կոշտ արտաքին քաղաքականութիւնը։ Արեւմուտքի հետ բանակցելուց հրաժարուելը եւ տարածարշջանային խամաճիկային ուժերի աջակցութիւնը քիչ հաւանական են դարձնում մօտ ժամանակներս պատժամիջոցների վերացումը: Առանց դիւանագիտական առաջխաղացման, սեւ շուկայում ապրանքների դեֆիցիտը եւ փոխարժէքների անկայունութիւնը կը շարունակէն խաթարել նոր արժոյթի կայունութիւնը:

Հաւանական արժութային բարեփոխումները նաեւ բերում է որոշակի ռիսկեր. Չնայած օրինագիծը նախատեսում է երկամեայ նախապատրաստման ժամանակահատուած եւ եռամեայ փուլ, որի ընթացքում երկու արժոյթները միաժամանակ շրջանառութեան մէջ կը լինէն՝ հետեւանքները մեղմելու համար, դա կարող է յանգեցնել գնագոյացման խառնաշփոթի եւ սպեկուլեատիւ վարքի: Ընկերութիւնները կարող են երկակի համակարգ օգտագործել գները բարձրացնելու համար, եւ պայմանագրերը կարող են վէճեր առաջացնել, երբ միաւորները փոխարկւում են պայմանագրերում: Հասարակոթեան անհանգստութիւնը ենթադրեալ «հարստութեան կորստի» վերաբերեալ, երբ մէկ միլիոն ռիալ ներդրումը նոր արժոյթով վերածւում է մի քանի հարիւրի, կարող է առաջացնել դոլարների կամ ոսկու գնումների ալիք: Նման կարճաժամկէտ անկայունութիւն նկատուել է 2005ին Թուրքիայում արժութային բարեփոխումների ժամանակ, սակայն Իրանի տնտեսութիւնը շատ աւելի քիչ կայուն է, իսկ հասարակութիւնը՝ աւելի քիչ հանդուրժող ցնցումների նկատմամբ: Նման պայմաններում աշխատանքի նոյնիսկ աննշան սխալները կարող են յանգեցնել լուրջ խափանումների:

Բարեփոխումների հետ կապուած ծախսէրի հիմնական ծանրութիւնը կընկնի հասարակ քաղաքացիների ուսերին։ Կեանքի նուազագոյն արժէքը գնահատւում է 500 ԱՄՆ դոլար, մինչդեռ շատ իրանցիների աշխատավարձը կազմում է ընդամէնը 136 ԱՄՆ դոլար, ինչի պատճառով ընտանիքները մինչեւ բարեփոխումը հսկայական ֆինանսական դժուարութիւններ են ունեցել: Դրամական միաւորի փոփոխութիւնից յետոյ աշխատավարձերը եւ գները նոր արժոյթին կապելու գործընթացը կարող է յանգեցնել հարստութեան աւելի մեծ բացերի: Հարուստները կարող են ապահովագրուել ռիսկերից՝ ունենալով արտարժոյթ, ոսկի եւ այլ ակտիւներ, մմինչդեռ աղքատները ապաւինում են բացառապէս աշխատավարձերին եւ կը կանգնէն կրկնակի ճնշման՝ սննդի գների բարձրացման եւ անցումային շրջանում եկամուտների նուազման: Աւելին, մարդկանց խնաեօղութիւնների իրական արժէքն արդէն նուազել է գնաճի պատճառով։ Բարեփոխումը կարող է էլ աւելի խաթարել արժութային համակարգի նկատմամբ բնակչութեան վստահութիւնը եւ արագացնել տնտեսութեան դոլարիզացումը։

Երկրի պատմութեան մէջ արժոյթի վերանուանումները յաճախ ազդարարում է վերահաս քաղաքական կամ տնտեսական ճգնաժամի մասին: 1920-ականներին գերմանական ապրանքանիշի փլուզումը եւ 1940-ականներին Չինաստանում Ֆիատ արժոյթի բարեփոխումը ուղեկցուեցին սոցիալական անկարգութիւններով: Վերջերս Զիմբաբուէի կողմից իր արժոյթից զրոները հանելու կրկնուող փորձերը ձախողուեցին, ինչը, ի վերջոյ, ստիպեց երկրին հրաժարուել սեփական արժոյթից: Այս դէպքերը ցոյց են տալիս յստակ օրինաչափութիւն. երբ դրամաւարկային բարեփոխումն իրականացւում է առանց կառուցուածքային փոփոխութիւնների, այն ոչ միայն չի վերականգնում վստահութիւնը, այլեւ կարող է յանգեցնել գնաճի արագ աճի: Իրանի ներկայիս անախորժութիւնը շատ առումներով յիշեցնում է այդ պատմական նախադէպերը։ Կառավարութիւնը կորցրել է տնտեսութեան արդիւնաւետ վերահսկողութիւնը, արտօնեալ խմբերը շարունակում են օգուտ քաղել, եւ ընդհանուր բնակչութեան կենսապայմանները վատթարանում են: Հետեւաբար, իրանական ռեժիմը կարո՞ղ է կառուցուածքային բարեփոխումներ իրականացնել։ Պատասխանը բացասական է:

Իրանի գերագոյն առաջնորդ Ալի Խամենեիի այսպէս կոչուած «դիմադրութեան տնտեսութեան» քաղաքականութիւնն, ըստ էութեան, ուղղուած է պատժամիջոցներին հակազդելու համար ինքնաբաւութեան ամրապնդմանը, սկայն գործնականում այն պատրուակ է դարձել հիմնադրամների եւ ԻՀՊԿ-ի համար՝ մենաշնորհներն ընդլայնելու համար: Կրոնական եւ ռազմական էլիտան խստօրէն վերահսկում է երկրի տնտեսական կեանքը՝ քաղքացիական կառավարութեան կողմից բարեփոխումների համար քիչ տեղ թողնելով: Նոյնիսկ եթէ երկրի ներսում շուկայի ազատականացման կոչեր հնչեին, շահագրգիռ խմբերը անխուսափելիօրէն կփակեին դրանք: Խամենեիի մահից յետոյ քաղաքական շարունակականութեան համար պայքարը կարող է էլ աւելի խորացնել ներքին տարաձայնութիւնները, իսկ կոշտ համակարգը գործնականում իրական փոփոխութիւնների հնարաւորութիւն չի թողնում: Ներկայիս իրավիճակում Իրանում արժութային բարեփոխումն աւելի շատ իրավիճակը շտկելու յուսահատ փորձ է թւում, քան տնտեսական վերածննդի սկիզբ: Երբ մի երկիր գնաճի դէմ պայքարելու համար դիմում է բացառապէս իր արժոյթի դէնոմինացիային, դա վկայում է նրա կառավարման համակարգի փլուզման մասին։ Առանց ֆինանսական կարգապահութեան խստացման, արմատացած մենաշնորհների վերացման եւ միջազգային յարաբերութիւթյունունների բարելաւման, նոր ռիալի ճակատագիրը, ամենան հաւանականութեամբ, կը լինի նոյնը, ինչ հինը: Եթէ Իրանը չկարողանայ յաղթահարել իր խորը արմատաւորուած կառուցուածքային խնդիրները, ապա այս տեխնիկական արժութային բարեփոխումը կարող է յանգեցնել ազգային տնտեսութեան յետագայ անկման, եւ, ի վերջոյ, տուժելու են հասարակ իրանցիները, որոնք արդէն ծանրաբեռնուած են գնաճով:

Իրանում արժութային բարեփոխումը, ըստ էութեան, տեխնիկական լուծում է, որը վերացնում է ախտանիշները, բայց ոչ հիմնական պատճառները, եզրակացնում են ANBOUND-ի վերլուծաբանները: Երկրի հիմնական խնդիրները կապուած են կոշտ տնտեսական կառուցուածքի, արմատացած մենաշնորհների եւ շարունակուող արտաքին պատժամիջոցների հետ։ Պարզապէս արժոյթով զրոների կրճատումը կարող է ժամանակաւորապէս հեշտացնել ամենօրեայ գործառնութիւնները, բայց դա չի վերացնի խորը գնաճային ճնշումը: Եթէ Իրանը բարեփոխումներ չիրականացնի իշխանութեան բաշխման ոլորտում, չնուազեցնի կախուածութիւնը նաւթից եւ չուերակառուցի իր միջազգային յարաբերութիւնները, նոր արժոյթը, ամենան հաւանականութեամբ, կկրկնի հին ռիալի ճակատագիրը: Այս համատեքստում բարեփոխումն աւելի շատ հայելի է, որն արտացոլում է կառավարման անլուծելի ճգնաժամը, որն ընկած է Իրանի քաղաքական տնտեսութեան հիմքում, մինչդեռ հասարակ քաղաքացիների հարստութիւնն ու վստահութիւնը դառնում են սեփական իներցիայի ծուղակում յայտնուած համակարգի զոհը:

Թարգմանութիւնը՝ ԳՄ-ի