Արայ Այվազեան
ՀՀ նախկին արտգործնախարար
Դիւանագէտների համահայկական խորհրդի հիմնադիրանդամ
«Առաջարկ Հայաստանին» նախագծի շրջանակներում ներկայացնում ենք նախկին Արտգործնախարար Արայ Այուազեանի վերլուծութիւնը
«Խաղաղութեան խաչմերուկ» գաղափարը, որը առաջ է մղւում կառավարութեան կողմից, ներկայացւում է որպէս Հայաստանի ապագայի ռազմավարական տեսլական՝ հաղորդակցութիւնների բացում, շրջափակումների վերացում եւ մեր երկրի վերածում տարածաշրջանային կապող հանգոյցի։ Անուիճելի է, որ փոքր պետութիւնները շահում են բաց սահմաններից եւ տնտեսական փոխկապակցուածութիւնից։ Սակայն քաղաքականութիւնը գնահատւում է ոչ թէ գեղեցիկ մտադրութիւններով, այլ այն պայմաններով, որոնցում այն իրականանում է։
«Խաղաղութեան խաչմերուկը» ենթադրում է, որ Հայաստանը դառնում է նախաձեռնող եւ գործընթացների կարգաւորող կողմ, սահմանում կանոններ, ապահւում հաւասարակշռութիւն եւ վերահսկում է իր տարածքով անցնող հաղորդակցութիւնները։ Իրականութիւնը, սակայն, այժմ այլ է։ Հայաստանը ոչ թէ վերահսկուող խաչմերուկի ճարտարապետ է, այլ պետութիւն, կանգնած խաչմերուկի վրայ՝ իր շուրջը փոխուած ուժերի յարաբերակցութեամբ եւ դեռեւս պատերազմական ցնցումներից չապաքինուած անվտանգային համակարգով։ Նախագծի լեզուն խօսում է հնարաւորութիւնների մասին, մինչդեռ իրականութիւնը թելադրում է սահմանափակումներ։ Եւ հէնց այս հակասութիւնն է պահանջում սթափ եւ յստակ ընկալում։
2020 թուականի պատերազմից յետոյ Հարաւային Կովկասում ուժերի յարաբերակցութիւնը հիմնովին փոխուեց։ 2023 թուականին Արցախում հայկական ներկայութիւնը փաստացի դադարեց, եւ Ադրբեջանն էլ աւելի ամրապնդեց դիրքերը, խորացնելով Թուրքիայի հետ սերտ ռազմավարական համագործակցութիւնը։
Այս իրողութիւնների պայմաններում «խաչմերուկի» մասին խօսելը պահանջում է ճշգրիտ հաշուարկ եւ ընդգծուած իրականութեան ըմբռնում։ Խաչմերուկը ենթադրում է ոչ միայն ճանապարհների հատում, այլ դրանց նկատմամբ լիակատար վերահսկողութիւն, կանոններ սահմանելու կարողութիւն եւ անվտանգութիւնը ապահովելու յստակ մեխանիզմներ։ Եթէ պետութիւնը չունի բաւարար ինստիտուցիոնալ կայունութիւն եւ պաշտպանական յստակ հաշուարկ, խաչմերուկը վերածւում է տարանցիկ տարածքի, որտեղ արտաքին ուժերը որոշում են հիմնական իրադարձութիւնների հունը։
Հայաստանը ներկայումս ակտիւ բանակցութիւններ է վարում տարբեր միջազգային հարթակներում՝ ներառեալ ԱՄՆ-ի եւ ԵՄ-ի մասնակցութեամբ, միաժամանակ վերաիմաստաւորելով իր յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ եւ իր դերակատարութիւնը Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակերպութիւնում։ Արտաքին քաղաքականութեան շտկումը բնական եւ անհրաժեշտ գործընթաց է, սակայն այն չի կարող փոխարինել յստակ ձեւակերպուած ազգային ռազմաւարութեանը։ Խաղաղութեան պայմանագիրը կարեւոր է, բայց փաստաթուղթը դեռ չի նշանակում համակարգային խաղաղութիւն։ Կայուն խաղաղութիւնը կառուցւում է իրաւական ամրագրումների, փոխադարձ պարտաւորութիւնների, ուժային հաւասարակշռութեան եւ վստահելի երաշխիքների վրայ։
Սակայն ամենակարեւոր հարցը ներքին է։ Հայաստանը կանգնած է պետականութեան որակի քննութեան առջեւ։ Արդեօ՞ք ունակ ենք կառուցել ինստիտուցիոնալ պետութիւն, որտեղ անվտանգութիւնը, դիւանագիտութիւնը եւ տնտեսութիւնը համահունչ են մէկ ռազմավարական տրամաբանութեան ներքոյ։ Ժողովրդագրական անկումը, արտագաղթը եւ հասարակական բեւեռացումը խոցելի են դարձնում պետական կայունութեան հիմքերը։ Պետութիւնը, որը կորցնում է իր մարդկային ռեսուրսը եւ հասարակական համախմբուածութիւնը, չի կարող դառնալ վստահելի տարածաշրջանային հանգոյց։
Հակադրութիւնը խաղաղութեան եւ պատերազմի միջեւ չէ
Հակադրութիւնը խաղաղութեան եւ պատերազմի միջեւ չէ։ Հակադրութիւնը պատրանքի եւ պատասխանատուութեան միջեւ է։ Պատրանքը համոզուածութիւնն է, որ տնտեսական ինտեգրացիան ինքնին կը լուծի անվտանգային խնդիրները։ Պատասխանատուութիւնը՝ դա գիտակցումն է, որ նախ անհրաժեշտ է ամրապնդել ինստիտուտները, վերակառուցել պաշտպանական կարողութիւնները եւ ձեւակերպել յստակ ազգային օրակարգ, եւ միայն յետոյ աշխարհագրական դիրքը վերածել իրական առաւելութեան։
Հայաստանը այսօր իսկապէս գտնւում է խաչմերուկում՝ տարածաշրջանային քաղաքականութեան սուբյեկտ լինելու եւ օբյեկտ դառնալու միջեւ, վերականգման եւ զարգացման ռազմաւարութեան եւ գոյատեւման մարտաւարութեան միջեւ։ Այս գիտակցմամբ մենք մօտենում ենք առաջիկայ ընտրութիւններին։ Ընտրութիւնը լինելու է ոչ թէ անհատների, այլ պետութեան որակի մասին, ոչ թէ հռետորաբանութեան, այլ ռազմաւարութեան մասին, ոչ թէ արագ լուծումների խոստումների, այլ երկարաժամկէտ պատասխանատուութեան մասին։
Մեր որոշումներից է կախուած՝ այս խաչմերուկը կը դառնայ փլուզման կէտ, որտեղ արտաքին շահերը կ’իրականացուէն ներքին թուլութեան հաշուին, թէ նոր սկզբի կէտ, որտեղ պետութիւնը կը կարողանայ վերահսկել գործընթացները եւ ձեւաւորել սեփական օրակարգը։ Այս ընտրութիւնները պարզապէս քաղաքական հերթական փուլ չէն. դրանք սահմանագիծ են՝ պատրանքների եւ պատասխանատուութեան միջեւ։ Նրանք հասունութեան մասին են: Իսկ պետական հասունութիւնը ձեւաւորւում է քաղաքական կամքով, արդիւնաւետ եւ հաւասարակշռող ինստիտուտներով եւ գիտակցուած հասարակական ընտրութեամբ։ Խաչմերուկը կարող է դառնալ խաղաղութեան խորհրդանիշ միայն այն դէպքում, երբ մենք ինքներս որոշենք՝ որ ճանապարհով ենք գնալու։
