Հայ դատի համակարգում գործող «Արդարութեան եւ մարդու իրաւունքների հայկական իրաւական կենտրոնը» ողջունում է Վագիֆ Խաչատրեանի, Վիգէն Էուլջեքեանի, Գեւորգ Սուջեանի եւ Դաւիթ Դաւթեանի անվտանգ վերադարձը Հայաստան, որոնք ազատ են արձակուել ադրբեջանական կալանքից՝ տարիներ շարունակ ենթարկուելով ապօրինի եւ անմարդկային կալանքի։ Նրանց ազատ արձակումը թեթեւացում է բերում ընտանիքներին, սակայն այն չի ապահովում արդարութիւն եւ չի վերացնում Ադրբեջանի կողմից շարունակուող խախտումները։
Այս մարդիկ Բաքուի բանտերում պահուել են ապօրինի՝ այնպիսի պայմաններում, որոնք խախտում էին միջազգային մարդասիրական իրաւունքի ամենահիմնական երաշխիքները։ Նրանց վերադարձը չի կարող քօղարկել հիմնական ճշմարտութիւնը` Ադրբեջանն իրականացրել է երկարատեւ պատանդառութիւն եւ հարկադրական կալանք, իսկ այսօրուայ ազատ արձակումը չի վերացնում այդ յանցագործութիւնը եւ չի լուծում շարունակուող ծանր խախտումները։
Մեկնաբանելով հայ գերիների ազատ արձակումը՝ Հայկական իրաւական կենտրոնի նախագահ Քէն Խաչիկեանը նկատել է. «Այս հայերը երբեք չպէտք է կալանաւորուեին, եւ ընտրովի ազատ արձակումները չէն կարող փոխարինել արդարութեանը։ Չնայած Եւրոպական խորհրդարանի, ԱՄՆ Կոնգրեսի յայտարարութիւններին եւ 2020 թուականի նոյեմբերի 9-ի համաձայնագրով հաստատուած յստակ պարտաւորութիւններին` Ադրբեջանը շարունակում է պահել հայերին որպէս լծակ։ Պահանջը պարզ է՝ ազատ արձակել բոլոր ապօրինի պահուողներին, բացայայտել անհետ կորածների ճակատագիրը եւ դադարեցնել մարդկանց որպէս սակարկութեան գործիք օգտագործելը»։
Կարեւոր է, որ այսօրուայ տեղափոխումը տեղի է ունեցել զուգահեռաբար՝ Հայաստանի կողմից ցմահ ազատազրկման դատապարտուած երկու սիրիացիների՝ Թուրքիայի միջոցով Սիրիայի իշխանութիւններին փոխանցման։ Այս յաջորդականութիւնը յստակ ցոյց է տալիս, որ տեղի ունեցածը գերիների փոխանակում էր, ոչ թէ անյապաղ եւ անպայման իրականացուած մարդասիրական քայլ։ Ադրբեջանի գործողութիւնները որպէս «վստահութեան ամրապնդման» փորձ ներկայացնելու ցանկացած փորձ իրականութեան խեղաթիւրում է եւ միջազգային իրաւունքի վիրաւորանք։
Առնուազն 19 հայ շարունակում են ապօրինի կերպով բանտարկուած մնալ Բաքւում։
ALC-ն շարունակում է խոր մտահոգութիւն յայտնել ադրբեջանական կալանքի տակ գտնուող հայ գերիների նկատմամբ կիրառուած խոշտանգումների, դաժան եւ նուաստացուցիչ վերաբերմունքի, ինչպէս նաեւ սկզբունքօրէն անարդար դատական գործընթացների վերաբերեալ հաւաստի եւ լաւ փաստագրուած զեկոյցների կապակցութեամբ։ Human Rights Watch-ը եւ այլ միջազգային դիտորդներ փաստագրել են հայ ռազմագերիների նկատմամբ կիրառուած բռնութիւնները, արդար դատաքննութեան մոնիթորինգ իրականացնող կառոյցները լուրջ մտահոգութիւններ են յայտնել ոչ թափանցիկ ընթացակարգերի, քաղաքական միջամտութեան, հարկադրական խոստովանութիւնների եւ կանխորոշուած ելքերի վերաբերեալ՝ ցուցադրական դատավարութիւնների, այլ ոչ թէ արդարութեան բնորոշ յատկանիշներ։
Այսօրուայ զարգացումը վերջակէտ չէ։ Այս չորս հայերի ազատ արձակմամբ հանդերձ՝ առնուազն եւս 19 մարդ շարունակում է ապօրինի կերպով բանտարկուած մնալ Բաքւում, այդ թւում՝ նախկին Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի Հանրապետութիւն) ղեկավարները։ Նրանց շարունակուող կալանքը սակարկութեան գործիք կամ դիւանագիտական ծանօթագրութիւն չէ, դա մարդու իրաւունքների եւ մարդասիրական իրաւունքի շարունակուող ճգնաժամ է, որը պահանջում է անյետաձգելի միջազգային գործողութիւն։
ALC-ի պահանջները Հայկական իրաւական կենտրոնը կոչ է անում անյապաղ եւ համակարգուած միջազգային գործողութիւնների՝ ապահովելու համար
- Ադրբեջանի կողմից պահուող բոլոր մնացած հայ գերիների անյապաղ եւ անուէրապահ ազատ արձակումը՝ առանց փոխանակումների, քաղաքական զիջումների կամ ձգձգման։
- Ճշմարտութիւն եւ հաշուետուողականութիւն բռնի կերպով անհետ կորածների եւ անյայտ կորածների վերաբերեալ, այդ թւում՝ կալանաւորումների եւ գտնուելու վայրերի ամբողջական բացայայտում, ինչպէս նաեւ համապատասխան դէպքերում, աճիւնների վերադարձ։ Միջազգային մարդասիրական իրաւունքը պարտադրում է անհետ կորած անձանց վերաբերեալ հաշուետուութեան ապահովման պարտականութիւն եւ ճանաչում է ընտանիքների հիմնարար իրաւունքը՝ իմանալու իրենց հարազատների ճակատագիրը։
- «Սաֆարովի նախադէպի» չկրկնում։ Այսօր փոխանցուած երկու սիրիացի քաղաքացիները հայկական դատարաններում դատապարտուել են վարձկանութեան եւ հարակից պատերազմական յանցագործութիւնների համար եւ կրում էին ցմահ ազատազրկման պատիժ։ Նրանց փոխանցումը չպէտք է յանգեցնի ներումի, անպատժելիութեան կամ հերոսացման, որոնք կկրկնէն «Սաֆարովի գործը», երբ դատապարտուած մարդասպանը ոչ թէ պատասխանատուութեան ենթարկուեց, այլ մեծարուեց։ Ցանկացած նման արդիւնք կխթանի յետագայ բռնութիւնը, անարդարութիւնն ու ատելութիւնը եւ պէտք է կտրականապէս մերժուի բոլոր կողմերի եւ միջազգային հանրութեան կողմից։
Արդարութիւնը ընտրովի չէ, եւ խաղաղութիւնը չի կարող կառուցուել պատանդառութեան վրայ։
Մենք ուրախ ենք, որ չորս հայեր վերջապէս ազատ են։ Սակայն մենք կտրականապէս մերժում ենք նրանց վերադարձը որպէս կալանաւորող պետութեան «առատաձեռն ժեստ» ներկայացնելու ցանկացած փորձ։ Նոյնպէս, Հայաստանի իշխանութիւնները չպէտք է թոյլ տան, որ մարդկային կեանքերը՝ ռազմագերիները, անյայտ կորածները կամ բռնի կերպով անյետացածները, օգտագործուէն ներքաղաքական դիրքաւորման կամ ընտրական ուղերձների համար։
Խաղաղութիւնը չի կարող կառուցուել պատանդառութեան վրայ։ Արդարութիւնը չի կարող կառուցուել ընտրովի ազատ արձակումների վրայ։
Մինչեւ Բաքւում ապօրինի կերպով պահուող իւրաքանչիւր հայ ազատ չարձակուի, մինչեւ իւրաքանչիւր անյայտ կորածի ճակատագիրը լիովին չպարզաբանուի, եւ մինչեւ բռնի տեղահանուած արցախահայերի վերադարձի իրաւունքը միջազգային իրաւունքի համաձայն չերաշխաւորուի եւ չիրականացուի, այս ճգնաժամը մնում է չլուծուած, եւ աշխարհը պէտք է դրան այդպէս էլ վերաբերուի։
Արդարադատութեան եւ մարդու իրաւունքների հայկական իրաւական կենտրոնը իրաւական եւ շահերի պաշտպանութեան կազմակերպութիւն է, որը նպատակ ունի պաշտպանել հայերի իրաւունքները եւ ապահովել մարդու իրաւունքների խախտումների համար պատասխանատուութիւն՝ ազգային եւ միջազգային իրաւական մեխանիզմների միջոցով։
ՀՅԴ Հայ դատի կենտրոնական գրասենեակ
15 յունուար 2026թ.
