Արտոյտ Զոհրաբեան
Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս
Ներքաղաքական իշխանութեան պահպանման եւ տարածաշրջանային ուժային հաւասարակշռութեան միջեւ. երբ անվտանգութիւնը դառնում է քաղաքական գործիք, իսկ պատերազմի հետեւանքները դուրս են գալիս ընտրութիւնների սահմաններից։
Իսրայէլում հոկտեմբերի 27-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրութիւնները սովորական իշխանափոխութեան մրցակցութիւն չեն։ Դրանք տեղի են ունենում 2023 թ. հոկտեմբերի 7-ի յարձակումից յետոյ ձեւաւորւած անվտանգային ճգնաժամի, Գազայի պատերազմի, պաղեստինեան հիմնահարցի չլուծւածութեան եւ Իրանի ու տարածաշրջանային ուժերի միջեւ շարունակւող հակադրութեան պայմաններում։ Ընտրութիւնների արդիւնքը կարեւոր է, սակայն աւելի վճռորոշ է լինելու այն, թէ ով կը կարողանայ կազմաւորել կառավարութիւն եւ ինչ քաղաքական գին կը վճարի դրա համար։
Միջազգային մամուլի, մասնաւորապէս՝ Reuters-ի, Associated Press-ի եւ Արտաքին յարաբերութիւնների խորհրդի վերլուծութիւնները մատնանշում են, որ Բենիամին Նեթանիահուի դիրքերը կախւած են ոչ միայն «Լիքուդ» կուսակցութեան արդիւնքից, այլեւ 120-տեղանոց Քնեսեթում առնուազն 61 պատգամաւորի աջակցութիւն ապահովելու կարողութիւնից։ Արաբական կուսակցութիւնների ներկայացւածութիւնը եւ ընդդիմադիր ուժերի միջեւ հակասութիւնները կարող են վճռորոշ դառնալ կառավարութեան ձեւաւորման հարցում։ Հետեւաբար, ընտրութիւններում առաջին տեղը գրաւելը դեռեւս չի նշանակում իշխանութիւնը պահպանելու իրաւական ու քաղաքական հնարաւորութիւն։
Նեթանիահուի քաղաքական ռազմավարութեան առանցքային հարցը անվտանգութեան օրակարգի օգտագործումն է։ Երբ ընտրողների ուշադրութիւնը կենտրոնանում է արտաքին սպառնալիքների վրայ, իշխանութիւնը փորձում է իր քաղաքական կենսունակութիւնը կապել ռազմական վճռականութեան եւ երկրի պաշտպանութեան հետ։ Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել իրական անվտանգային պահանջները դրանց քաղաքական շահարկումից։ Պետութեան պաշտպանութեան անհրաժեշտութիւնը չի նշանակում, որ ռազմական գործողութիւնները կարող են ինքնաբերաբար արդարացւել կամ փոխարինել քաղաքական պատասխանատւութեանը։ Աւելին, եթէ անվտանգութեան ապահովման յայտարարւած նպատակը չի ուղեկցւում կայուն քաղաքական լուծմամբ, ուժի կիրառումը կարող է խորացնել այն հակամարտութիւնները, որոնց յաղթահարման խոստումով արդարացւում է այդ քաղաքականութիւնը։
Միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից այս հարցը սկզբունքային է։ ՄԱԿ-ի Կանոնադրութեան 2-րդ յօդւածի 4-րդ կէտն արգելում է ուժի սպառնալիքը կամ կիրառումը պետութիւնների տարածքային ամբողջականութեան եւ քաղաքական անկախութեան դէմ։ Ինքնապաշտպանութեան իրաւունքը, որը նախատեսւած է 51-րդ յօդւածով, անսահմանափակ լիազօրութիւն չէ. դրա կիրառումը ենթակայ է միջազգային իրաւունքի պահանջներին։ Նոյնպէս զինւած հակամարտութեան ընթացքում բոլոր կողմերը պարտաւոր են պահպանել միջազգային մարդասիրական իրաւունքը՝ անկախ իրենց քաղաքական նպատակներից։
Պաղեստինեան հիմնահարցում միջազգային իրաւական չափանիշն արդէն յստակ ձեւակերպւած է։ Արդարադատութեան միջազգային դատարանը 2024 թ. յուլիսի 19-ի խորհրդատւական եզրակացութեամբ Իսրայէլի շարունակւող ներկայութիւնը բռնագրաւած պաղեստինեան տարածքներում անօրինական է համարել եւ ընդգծել պաղեստինցի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքը։ Դատարանը նաեւ արձանագրել է նոր բնակավայրերի կառուցումը դադարեցնելու պարտաւորութիւնը։ Հետեւաբար, Իսրայէլի ապագայ կառավարութեան քաղաքականութիւնը պէտք է գնահատել ոչ միայն անվտանգութեան խոստումներով, այլեւ միջազգային իրաւական պարտաւորութիւնների կատարմամբ։
Տարածաշրջանի համար ընտրութիւնների հետեւանքները կարող են զարգանալ երեք ուղղութեամբ։ Առաջինը՝ քաղաքական շարունակականութիւնն է, երբ Նեթանիահուն պահպանում է իշխանութիւնը եւ շարունակում է կոշտ անվտանգային գիծը։ Երկրորդը՝ նոր կառավարութեան ձեւաւորումն է, որը կարող է փոխել որոշ առաջնահերթութիւններ, բայց ինքնաբերաբար չի վերացնի հակամարտութիւնների խորքային պատճառները։ Երրորդը՝ քաղաքական փակուղին է, երբ կառավարութեան կազմաւորման անկարողութիւնը երկարաձգում է անորոշութիւնը։ Վերջին դէպքում արտաքին ճգնաժամերը կարող են աւելի մեծ ազդեցութիւն ունենալ ներքաղաքական օրակարգի վրայ։
Իրանի, Լիբանանի եւ Գազայի ուղղութիւններում ցանկացած նոր ռազմական սրացում կարող է առաջացնել փոխադարձ հակազդեցութիւնների շղթայ եւ մեծացնել տարածաշրջանային պատերազմի վտանգը։ Սակայն ընտրութիւնների մօտալուտ լինելը ինքնին ապացոյց չէ, թէ ռազմական գործողութիւնները նախաձեռնւում են բացառապէս ընտրական նպատակներով։ Այդպիսի եզրակացութեան համար անհրաժեշտ են կոնկրետ փաստեր։ Քաղաքական վերլուծութեան խնդիրն է բացայայտել հնարաւոր շահերը՝ առանց ենթադրութիւնը փաստի վերածելու։
Այս ընտրութիւնների իրական նշանակութիւնը, հետեւաբար, չի սահմանափակւում Նեթանիահուի քաղաքական ճակատագրով։ Խնդիրը տարածաշրջանի ապագայ կարգն է՝ ուժի գերակայութեա՞մբ, թէ՞ միջազգային իրաւունքի, ժողովուրդների ինքնորոշման եւ քաղաքական պատասխանատւութեան սկզբունքներով։ Մերձաւոր Արեւելքի կայունութիւնը չի կարող կառուցւել անվերջ ռազմականացման վրայ։ Իսկ ընտրութիւնների արդիւնքով ձեւաւորւած ցանկացած կառավարութիւն պէտք է պատասխան տայ ոչ միայն իր քաղաքացիների անվտանգութեան, այլեւ իր գործողութիւնների միջազգային իրաւական հետեւանքների համար։
