Հայաստանի յառաջիկայ՝ 2026 թուականի Յունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրութիւններին մասնակցում են 18 քաղաքական կուսակցութիւններ եւ դաշինքներ, որոնք պայքարում են մօտ 2,5 միլիոն ընտրելու իրաւունք ունեցող քաղաքացիների քուէների համար՝ երկրի առաջին հերթական ընտրութիւններում 2017 թուականից ի վեր։
Իշխող «Քաղաքացիական Պայմանագիր» կուսակցութիւնը, գլխաւորութեամբ գնալով աւելի թուլացող Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի, իր քարոզարշաւը կառուցում է այսպէս կոչուած «Իրական Հայաստան» գաղափարախօսութեան եւ այնպիսի արտաքին քաղաքականութեան վրայ, որը դիտորդների եւ փորձագէտների գնահատմամբ բնաւ «հաւասարակշռուած» չէ։ Այդ քաղաքականութիւնը նպատակ ունի Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման ու ինտեգրման, միաժամանակ՝ դէպի Արեւմուտք ուղղուած շրջադարձի։
Ընդդիմութիւնը ներկայացուած է մի շարք խոշոր դաշինքներով, ներառեալ՝ բարերար Սամուէլ Կարապետեանի աջակցութիւնը վայելող «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը, նախկին նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի գլխաւորած «Հայաստան» դաշինքը եւ Գագիկ Ծառուկեանի ղեկավարած «Բարգաւաճ Հայաստան» կուսակցութիւնը։
Թէեւ որոշ հարցխոզեր, որոնք ապացուցուել են կողմնակալ, ցոյց են տալիս, որ իշխող կուսակցութիւնը պահպանում է առաջատար դիրք, իսկ ընդդիմութեան համախառն ցուցանիշները մնում են բարձր, քաղաքական միջավայրը բնորոշւում է վտանգաւոր ներքին բեւեռացմամբ, Արցախի կորստից յետոյ խորացած հասարակական ճեղքերով, ինչպէս նաեւ ակնյայտ ցուցումներով, որ Փաշինեանի կառավարութիւնը շարունակում է վարչական ճնշումներ եւ պետական անվտանգութեան մարմիններ կիրառել քաղաքական հակառակորդներին թիրախաւորելու համար։
Արեւմտեան ուղղակի դիւանագիտական միջամտութիւն եւ քաղաքական աջակցութիւն
Աննախադէպ քայլով Միացեալ Նահանգների կառավարութիւնը բացայայտ կերպով միջամտել է Հայաստանի ներքաղաքական ընտրական գործընթացին՝ բարձր մակարդակի հրապարակային աջակցութիւնների եւ խորհրդանշական քարոզչական այցերի միջոցով։
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդն Թրամփը հրապարակել է վարչապետ Փաշինեանին ուղղուած «ԼԻԱԿԱՏԱՐ ԵՒ ԱՆՎԵՐԱՊԱՀ ԱՋԱԿՑՈՒԹԻՒՆ», բացայայտ կապելով նրա վերընտրուելու հեռանկարը «Թրամփի Միջազգային Խաղաղութեան եւ Բարգաւաճման Ուղի» (TRIPP) տարանցիկ եւ առեւտրային միջանցքի զարգացման հետ, որը նախատեսուած է անցնել Հայաստանի ինքնիշխան տարածքով։
Դրան յաջորդել է Պետքարտուղար Մարքօ Ռուբիոյի կարճ, բայց քաղաքականօրէն լարուած այցը Երեւան՝ ընտրութիւններից ընդամէնը երկու շաբաթ առաջ ռազմավարական գործընկերութեան համաձայնագրեր ստորագրելու նպատակով, որով հրապարակաւ ազդարարուեց ԱՄՆ բարձրագոյն ղեկավարութեան աջակցութիւնը։
Աւելի վաղ փոխնախագահ Ջէյ Դի Վենսի այցը նոյնպէս նպատակ ունէր ուղղակի ազդեցութիւն գործադրել հայկական քաղաքացիական հասարակութեան վրայ՝ աւելի խորացնելով ամերիկեան միջամտութիւնը Հայաստանի ներքին գործերին։
Փորձագէտները նշում են, որ եթէ նման աջակցութիւնները կամ այցելութիւնները ծագած լինէին Ռուսաստանից, Փաշինեանի վարչակազմը անմիջապէս կը խոչընդոտէր այդ գործողութիւնները եւ կը բնորոշէր որպէս բացայայտ միջամտութիւն։ Սակայն կառավարութիւնը ողջունել է ԱՄՆ-ի եւ այլ արեւմտեան դերակատարների ուղղակի քայլերը, որոնք ուղղուած են Հայաստանի քաղաքական ապագայի ձեւաւորմանը այս ճակատագրական հանգրուանում՝ առանց երկրորդ անգամ մտածելու։
«Փափուկ ուժի» գործողութիւնները՝ մեթոտաբանական կողմնակալութեան եւ հանրային կարծիքի մանիպուլացման միջոցով
Նախընտրական շրջանը ձեւաւորւում է արեւմտամէտ կազմակերպութիւնների կասկածելի եւ չափազանց դրական հարցումների շուրջ ստեղծուած պատմութիւններով, որոնք անկախ վերլուծաբանների գնահատմամբ նպատակ ունեն ստեղծելու գործող իշխանութեան անխուսափելիութեան տպաւորութիւն։
Միջազգային Հանրապետական Հիմնարկի (IRI) եւ EVN Report/ArmES-ի հարցումների բացայայտումները ցոյց են տալիս լուրջ մեթոտաբանական թերութիւններ եւ ակնյայտ մանիպուլացիաներ, ներառեալ՝ չափազանց ցածր արձագանգման մակարդակներ (մինչեւ 16 տոկոս), շրջանաձեւ կշռման բանաձեւեր եւ մեկնաբանական շրջանակներ, որոնք նպաստաւոր են իշխող կուսակցութեան համար։ [Յղում՝ What is EVN Getting at This Time?, IRI’s Armenia Survey Misleads the Public]
Օրինակ՝ EVN Report-ի կիրառած «աւելացուցիչ ցուցանիշը» անորոշ ընտրողներին վերածել է «Քաղաքացիական Պայմանագիր»-ի ենթադրեալ աջակիցների՝ հիմնուելով այնպիսի հարցերի վրայ, որոնք ձեւակերպուած էին կառավարութեան դիրքորոշումներին համահունչ։
Լրատուամիջոցների վերլուծաբաններն ու ընտրական հարցերով մասնագէտները այս հարցումները դիտարկում են ոչ թէ որպէս չեզոք չափումներ, այլ որպէս քաղաքական պատումի կառուցման գործիքներ, որոնց նպատակը գիտակցաբար ընդդիմադիր ընտրողների մասնակցութեան նուազեցումն է՝ «շրջանցիկ» եղանակով ամրապնդելով Փաշինեանի թուլացող դիրքերը ընտրական արդիւնքի անխուսափելիութեան ընկալման միջոցով։
Հակառուսական պատումների տարածում
Արեւմտեան լրատուամիջոցներն ու Փաշինեանի վարչակազմի խորհրդականները կառուցում եւ լայնօրէն տարածում են այսպէս կոչուած ռուսական «հիբրիտային պատերազմին» եւ գաղտնի միջամտութեանը վերաբերող պատումներ, որոնք, ըստ նրանց, նպատակ ունեն խափանել այն, ինչ կոչւում է «Հայաստանի շրջադարձը դէպի Արեւմուտք», մինչդեռ անտեսւում են նոյնատիպ կամ աւելի ծաւալուն արեւմտեան միջամտութիւնները։
Այս հրապարակումները պնդում են, թէ Քրեմլը X հարթակում գործարկել է արհեստական բանականութեամբ աշխատող յատուկ ստեղծուած պոտերի ցանց՝ Փաշինեանի նկատմամբ աջակցութիւնը թուլացնելու համար, ինչպէս նաեւ կազմակերպում է 50 միլիոն դոլարանոց ծրագիր՝ մինչեւ 100.000 ռուսահայերի Երեւան տեղափոխելու եւ ընդդիմութեան օգտին քուէարկելու նպատակով։
Աւելին, Ռուսաստանին մեղադրում են տնտեսական ճնշման գործիքների կիրառման մէջ՝ արգելելով հայկական գինու, քոնեակի, մրգերի եւ հանքային ջրերի ներմուծումը՝ որպէս տնտեսական պատերազմի «ժխտելի» ձեւ՝ ի պատասխան Երեւանի՝ ԵՄ-ի հետ մերձեցման եւ ՀԱՊԿ-ից հեռանալու ձգտումների։
Այս պատումները ընդդիմութեանը ներկայացնում են որպէս «ռուսամէտ խամաճիկներ»՝ անտեսելով այն բազմաթիւ իրական հասարակական խնդիրները, որոնք բարձրացնում են ընդդիմադիր թեկնածուները՝ Փաշինեանի վարչակարգի անարդարութիւնների պայմաններում, եւ ակնարկելով, թէ ընդդիմութեան յաղթանակը Հայաստանը կը վերածի «ռուսական նահանգապետութեան»։
Իրապէս հայամէտ պատումներ
Հայամէտ վերլուծաբանները նշում են, որ Փաշինեանի վարչակարգը ոչ միայն փորձում է ռուսական աւանդական ազդեցութիւնը փոխարինել արեւմտեան կախուածութեամբ եւ շահագործմամբ, այլեւ միաժամանակ թոյլ է տալիս Թուրքիոյն ու Ազրպէյճանին թելադրել ազգային քաղաքականութիւնը՝ Հայաստանը դարձնելով աւելի լայն արեւմտա-թրքական նորագաղութատիրական ծրագրի մաս։ [Յղում՝ Dreaming of New Masters, Trading Sovereignty for “Peace”and Getting Neither]
Այս պատումները շեշտում են, որ արեւմտեան միջամտութիւնը նոյնիսկ աւելի բացայայտ է, քան ռուսական ջանքերը (ինչը երեւում է ԱՄՆ ղեկավարների հրապարակային աջակցութիւններից եւ TRIPP-ի շրջանակային համաձայնագրի ստորագրումից), եւ որ այն ներկայացնում է հայկական տարածքի նկատմամբ ինքնիշխան իրաւունքների սերնդային զիջում՝ օտար վերահսկողութեան տակ գտնուող համատեղ ձեռնարկութեան 99-ամեայ կառավարման տեսքով։
Իսկական ինքնիշխանութիւնը սահմանւում է որպէս առանց արտաքին թոյլտուութեան գործելու կարողութիւն, մինչդեռ ներկայ կառավարութիւնը, ըստ այս տեսակէտի, «նոր թոյլտուութիւններ է մուրում» Վաշինկթընից, Անգարայից եւ Բաքուից։
Այս դիտանկիւնից ընտրութիւնները Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ ընտրութիւն չեն, այլ հանրաքուէ այն հարցի շուրջ, թէ արդեօք Հայաստանը առաջնահերթութիւն կը տայ իր ներքին ուժին եւ բնիկ իրաւունքներին, թէ կը շարունակի մնալ զոհաբերուող խաղաքար նոր եւ աղէտաբեր համաշխարհային շախմատատախտակի վրայ։
Պետական ճնշումների եւ ընտրական իրաւազրկման աճ
Ընտրական եռուզեռի պայմաններում Հայաստանի կառավարութիւնը կիրառում է համակարգային բռնապետական գործելակերպ, բռնութեան եւ ընդդիմադիր թեկնածուներին աջակցող ընտրողների կանխամտածուած իրաւազրկման մեղադրանքների միջոցով։
Կարեւոր իրաւական վէճերից մէկը վերաբերում է ազրպէյճանական էթնիկ զտումների հետեւանքով տեղահանուած արցախցի փախստականների քուէարկութեան իրաւունքին։ Այս արցախահայերը Հայաստանի քաղաքացիներ են եւ ունեն հայկական անձնագրեր՝ «070» կոդային նշումով։ Ներքին Գործերի Նախարարութիւնը փորձում է արգելել նրանց մասնակցութիւնը ընտրական գործընթացին, եթէ նրանք չստանան նոր եւ ակնյայտօրէն աւելորդ հայկական քաղաքացիութիւն, ինչը ներկայացւում է որպէս նրանց քաղաքացիական իրաւունքների կոպիտ խախտում եւ ընտրական ազդեցութիւնը վերացնելու դատապարտելի փորձ։
Փաշինեանամէտ Հայաստանի Վերաքննիչ Դատարանը վերջերս ուժի մէջ է թողել այս պետական քաղաքականութիւնը։
Բացի այդ, Փաշինեանի վարչակազմը մեղադրւում է Հայաստանի իրաւապահ մարմինները շարունակաբար եւ ապօրինի կերպով նեղ քաղաքական նպատակներով օգտագործելու մէջ, ներառեալ ընդդիմադիր առաջնորդ Սամուէլ Կարապետեանի ձերբակալութիւնը շինծու «փողերի լուացման» մեղադրանքներով, ինչպէս նաեւ խաղաղ ցուցարարների դէմ յատուկ ցինուած ստորաբաժանումների կիրառումը եւ մարդու իրաւունքների բազմաթիւ այլ խախտումները։
Դիտորդները այս ներքին ճնշումները գնահատում են որպէս ժողովրդավարական համախմբուածութեան ճնշում, որը բնորոշ է Փաշինեանի վիճարկելի կառավարման շրջանին եւ նպատակ ունի պարտադրել «կառավարուող կապիտուլացիա»՝ «սահմանադրական կարգի» պաշտպանութեան քողի տակ։
